بازگشایی مسیرهای تجاری شمالی عربستان و پیامدهای آن برای منطقه

پس از قریب به ۱۵ سال وقفه اجباری، تصاویر عبور نخستین کاروان‌های کامیون‌های اردنی از مرز «الحدیثه» عربستان سعودی به سمت داخل این کشور، فراتر از یک خبر معمول اقتصادی، پیامی ژئوپلیتیک و نمادی از تحول در پویایی‌های منطقه‌ای است. این عبور که در هفتم فوریه ۲۰۲۶ به صورت رسمی انجام شد، نقطه عطفی در تاریخ روابط دوجانبه و منطقۀ شامات و شبه‌جزیره عرب محسوب می‌شود. برای درک عمق اهمیت این رویداد، ضروری است به پیشینه آن بازگردیم. توقف این ترددها در سال ۲۰۱۱ و در جریان بهار عربی و ناآرامی‌های گسترده در سوریه رخ داد. اردن که پیش از این، بخش عمده‌ای از صادرات زمینی خود به بازارهای خلیج فارس، به ویژه عربستان سعودی، امارات و قطر را از طریق خاک سوریه و سپس عربستان انجام می‌داد، با بسته شدن این مسیر حیاتی به دلیل ناامنی‌ها، عملاً شاهرگ اقتصادی خود را از دست داد. مسیر جایگزین از طریق بندر عقبه و کشتی‌های باری، علاوه بر هزینه و زمان بسیار بیشتر، ظرفیت لازم برای جابجایی حجم کالاهای اردنی را نداشت.

در این ۱۵ سال، اقتصاد اردن متحمل فشار سنگینی شد. صنایع اصلی این کشور از جمله کودهای شیمیایی، دارو و محصولات کشاورزی، که مشتریان عمده‌ای در شبه‌جزیره داشتند، با چالش‌های لجستیکی عظیمی روبرو شدند. از سوی دیگر، عربستان سعودی نیز به عنوان یک قدرت اقتصادی و مصرف‌کننده بزرگ، نیازمند تنوع در مسیرهای تأمین کالاهای متنوع بود. بنابراین، احیای این مسیر زمینی برای هر دو طرف یک ضرورت استراتژیک به شمار می‌رفت. مذاکرات فشرده در سطوح بالا در ماه‌های اخیر، نهایتاً به توافقی منجر شد که نه تنها مجوز تردد کامیون‌ها را صادر کرد، بلکه ظرفیت روزانۀ عبور را تا ۲۰۰ کامیون در روز تعیین نمود. این عدد، نشان‌دهندۀ عزم جدی دو کشور برای احیای کامل این شاهراه تجاری است.

از منظر فنی و لجستیکی، این توافق شامل پروتکل‌های دقیق ایمنی، گمرکی و بهداشتی شده است. کامیون‌های اردنی ملزم به رعایت استانداردهای تعیین‌شده از سوی مقامات سعودی هستند و قرار است فرآیندهای ترخیص کالا در مرز به گونه‌ای ساده‌سازی شود که زمان انتظار به حداقل ممکن برسد. مسیر اصلی عبور، از مرز «الحدیثه» در شمال عربستان آغاز شده و سپس به شبکه بزرگراهی مدرن این کشور متصل می‌شود که مستقیماً به مراکز اصلی مصرف مانند ریاض، دمام و جده ختم می‌گردد. این احیا، فاصله و زمان حمل‌ونقل بین عمان و ریاض را تا ۷۰ درصد کاهش می‌دهد که به خودی خود انقلابی در هزینه‌های تمام‌شده کالاهای اردنی ایجاد خواهد کرد.

تأثیرات اقتصادی این رویداد برای اردن را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد: اول، کاهش چشمگیر هزینۀ حمل‌ونقل که رقابت‌پذیری محصولات این کشور را در بازارهای سعودی و فراتر از آن، در سایر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس به شدت افزایش می‌دهد. دوم، احیای بخش حمل‌ونقل جاده‌ای اردن که هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم جدید ایجاد خواهد کرد. سوم، جذب احتمالی سرمایه‌گذاری‌های سعودی و منطقۀ خلیج فارس در بخش‌های تولیدی اردن، با توجه به اطمینان از مسیر دسترسی آسان و ارزان به بازارهای بزرگ. برای عربستان سعودی نیز این توافق، گامی در راستای استراتژی «درهای باز» اقتصادی و افزایش ارتباطات زمینی با کشورهای همسایه، به ویژه در چارچوب ابتکارهای منطقهای مانند «کریدور توسعه شرق-غرب» است. این موضوع همسو با اهداف بلندپروازانۀ عربستان در تبدیل شدن به یک مرکز لجستیکی جهانی است.

اما ابعاد این توافق، صرفا اقتصادی نیست و لایه‌های ژئوپلیتیک عمیقی دارد. در سطح اول، این حرکت را می‌توان نشانۀ عادی‌سازی و تعمیق روابط استراتژیک میان امان و ریاض تفسیر کرد. در سال‌های اخیر، دو کشور در بسیاری از پرونده‌های منطقه‌ای از یمن تا فلسطین، هماهنگی نزدیکی داشته‌اند. در سطح دوم، احیای این مسیر، وابستگی منطقه به مسیرهای دریایی حساس تنگه هرمز و باب‌المندب را تا حدی کاهش می‌دهد و انعطاف‌پذیری لجستیکی کشورهای عربی را افزایش می‌هد. در سطح سوم، این امر می‌تواند بر معادلات تجاری با سوریه نیز تأثیر بگذارد. با بازگشایی مسیر مستقیم اردن-عربستان، انگیزۀ اقتصادی برای بازگرداندن سریع مسیر قدیمی عبر سوریه ممکن است کمرنگ‌تر شود، مگر آنکه دمشق به ثبات کامل برسد و توافقات جامعی با همسایگان عرب خود منعقد کند.

عبور این کاروان‌ها را باید آغازی بر فصل جدیدی در همگرایی اقتصادی منطقه شام و خلیج فارس تلقی کرد. موفقیت این طرح آزمایشی می‌تواند الگویی برای توافقات مشابه با سایر کشورها مانند عراق باشد و شبکه‌ای از کریدورهای زمینی را در غرب آسیا ایجاد کند. با این حال، چالش‌هایی نیز پیش روست. حفظ امنیت مسیر در درازمدت، ثبات قیمت‌های حمل‌ونقل، و توانایی بخش صنعت اردن برای پاسخگویی به تقاضای بالقوۀ بازار عربستان، از جمله مواردی است که نیاز به نظارت و مدیریت مستمر دارد. آنچه مسلم است، صدای موتور کامیون‌های اردنی در جاده‌های شمال عربستان، پس از ۱۵ سال سکوت، نویدبخش تحرکی جدید در بافت کهن تجارت و همکاری در منطقۀ غرب آسیا است.

انتهای پیام/