نبرد پنهان شایعه با روان جامعه

 به گزارش برنا؛ تجربه نبرد ۱۲ روزه در تابستان ۱۴۰۴ نشان داد که قدرت تخریب یک پیام صوتی ناشناس در تلگرام یا یک توئیت فیک، گاهی از قدرت تخریب یک موشک بیشتر است؛ چرا که موشک ساختمان را هدف می‌گیرد، اما شایعه، «ستون‌های اعتماد و آرامش» یک ملت را فرو می‌ریزد.

فرمول شایعه

طبق فرمول کلاسیک رابرت ناپ، شایعه حاصل ضرب «اهمیت» در «ابهام» است. امروز در دهه اول اسفند، هر دو متغیر در اوج خود هستند. سرنوشت صلح و جنگ برای مردم «پراهمیت» است و از سوی دیگر، سکوت یا تاخیر در اطلاع‌رسانی رسمی، «ابهام» ایجاد می‌کند. در این خلاء خبری، شایعه متولد می‌شود.

 لزوم عبور از مدیریت سنتی خبر

دکتر اکبر نصراللهی، نویسنده کتاب «مدیریت بحران در رسانه‌های حرفه‌ای» و کارشناس برجسته رسانه، معتقد است که در زمان بحران‌هایی مشابه نبرد ۱۲ روزه، بزرگترین اشتباه رسانه‌های رسمی، «سکوت» یا «تأخیر» است. او تاکید دارد که «در دنیای امروز، روایت اول پیروز است». نصراللهی می‌گوید: «وقتی رسانه داخلی درباره صدای یک انفجار سکوت می‌کند، راه را برای روایت‌های وارونه رسانه‌های معاند باز می‌کند. در بحران تابستان، دیدیم که چطور شایعه آلودگی آب تهران یا قحطی بنزین، تنها به دلیل چند ساعت تاخیر در بیانیه رسمی، شهر را به آشوب کشاند.» او معتقد است سواد رسانه‌ای یعنی مردم بدانند هر خبری که «هیجان زیاد» (ترس یا شادی مفرط) ایجاد می‌کند، به احتمال نود درصد یک تله رسانه‌ای است.

 شایعه به مثابه فرسایش سرمایه اجتماعی

دکتر سعید معیدفر، جامعه شناس و تحلیل‌گر مسائل اجتماعی، به جنبه دیگری از این پدیده می‌پردازد. او معتقد است رواج شایعه در ایرانِ امروز، نشان‌دهنده افت «سرمایه اجتماعی» و «اعتماد عمومی» است. معیدفر می‌گوید: «وقتی مردم به اخبار رسمی با دیده تردید نگاه می‌کنند، به منابع غیررسمی پناه می‌برند. در زمان جنگ، شایعه نوعی مکانیسم دفاعی برای آدم‌های مستأصل است تا احساس کنند چیزی می‌دانند که بقیه نمی‌دانند.» او هشدار می‌دهد که تمرار این وضعیت در اسفند ماه و در آستانه سال نو، می‌تواند باعث «رفتار‌های توده‌وار» مثل هجوم به فروشگاه‌ها یا صرافی‌ها شود که خودِ این رفتار، بحران را تشدید می‌کند.

 درس‌هایی از نبرد ۱۲ روزه

در تیرماه ۱۴۰۴، یک فایل صوتی با محتوای «حمله شیمیایی قریب‌الوقوع» در گروه‌های مجازی دست به دست شد. با وجود اینکه هیچ منبع نظامی آن را تایید نکرد، اما باعث شد هزاران خانواده آن شب را با هول و هراس به صبح برسانند . بررسی‌های بعدی نشان داد که این فایل متعلق به تمرینات آموزشی سال‌های گذشته بود. اینجاست که «تفکر انتقادی» به عنوان هسته اصلی سواد رسانه‌ای اهمیت می‌یابد.

چگونه در تله نیفتیم؟.

کارشناسان حوزه  رسانه‌ای برای روز‌های پیش رو، چند راهکار ساده، اما حیاتی را پیشنهاد می‌دهند. اول، شناسایی منبع؛ هر خبر را با این سوال شروع کنید که این حرف را دقیقاً چه کسی، در کجا و با چه تخصصی زده است؟ جملاتی مثل یک منبع آگاه گفت یا پسرخاله همکارم در ستاد کل می‌گفت، سندیت ندارند. دوم، زمان‌سنجی؛ بسیاری از اخبار جنگی، بازنشر ویدئو‌های قدیمی درگیری‌های سوریه یا اوکراین هستند. قبل از انتشار، تاریخ ویدئو را چک کنید. سوم، کنترل هیجان؛ اگر خبر باعث شد ضربان قلب شما بالا برود، همان لحظه آن را برای کسی نفرستید. شایعه روی موج احساسات سوار می‌شود.

تعریفی از پناهگاه واقعی

نبرد ۱۲ روزه به ما آموخت که پناهگاه واقعی، فقط زیرزمین‌های بتنی نیست؛ بلکه آگاهی بهترین پناهگاه در برابر ترکش‌های روانی جنگ است. در این روز‌های پایانی اسفند، که بوی عید با اخبار ضد و نقیض گره خورده است، بهترین دفاع، سکوت در برابر اخبار تایید نشده و بازگشت به منابع معتبر است. ما باید یاد بگیریم که نشر ندادن یک شایعه، خود یک عمل قهرمانانه در مسیر حفظ امنیت ملی و آرامش روانی هموطنانمان است.

انتهای پیام/