«کوچه هفتتن»، قصه تهران قدیم پشت دیوارهای بازار
مریم نباتی: در بازار بزرگ تهران، میان صدای چرخ دستیها و همهمه رهگذران، کوچهای باریک در سکوت هنوز قصهای از تهران قدیم را در خود نگه داشته است، «کوچه هفتتن»، گذری که هر سنگفرش و دیوارش روایتگر بخشی از تاریخ پایتخت است؛ از آیینهای مذهبی دوره قاجار تا زندگی رجال درباری و معماری خانههای اشرافی تهران قدیم.
از راسته مسگرها تا کوچهای با خاطره یک تکیه
برای پیدا کردن کوچه هفتتن باید از دل بازار بزرگ تهران گذشت. از مسیرهایی که زمانی محل رفتوآمد پیشهوران مختلف بود و هر راستهاش با نام یک صنف شناخته میشد. راسته مسگرها یکی از همین گذرهای قدیمی بود، جایی که صدای چکش مسگران بخشی از موسیقی روزانه بازار به شمار میرفت. امروز اما از آن کارگاهها و دکانهای قدیمی کمتر نشانی باقی مانده و جای آنها را فروشگاههای پارچه، پوشاک و کالاهای امروزی گرفتهاند. در میان همین تغییرات، کوچه هفتتن همچنان هویت تاریخی خود را حفظ کرده است. کوچهای باریک و کمعرض که شاید در نگاه نخست مانند بسیاری از گذرهای فرعی بازار به نظر برسد، اما نام آن سرنخی برای رسیدن به بخشی از گذشته تهران است.
برخلاف تصور برخی رهگذران، نام کوچه از عمارت مشهور انتهای آن گرفته نشده است. ریشه این نام به تکیهای بازمیگردد که در دوره قاجار در همین محدوده وجود داشت، تکیهای که به گفته تهرانپژوهان، توسط گروهی از افراد خوشنام محله ساخته شده بود و به مرور با نام هفتتن میان مردم شناخته شد. گرچه از آن تکیه قدیمی امروز اثری باقی نمانده و بنای دیگری جای آن را گرفته، اما نامش همچنان در حافظه محله و بازار زنده مانده است.
عمارت پنهان در انتهای کوچه
آنچه از تهران دوران قاجار در این کوچه باقی مانده جز نام آن، خانهای است که در پایان مسیر آن خودنمایی میکند. عمارتی که بسیاری از رهگذران بازار، هنگام عبور از کنار مغازهها انتظار دیدنش را ندارند. پشت شلوغی بازار و در میان ساختمانهای تجاری، ناگهان خانهای تاریخی با معماری متفاوت ظاهر میشود. این عمارت متعلق به محمدحسن اعتمادالسلطنه، از چهرههای شناختهشده دوره ناصرالدینشاه قاجار بود. مردی که هم در دستگاه حکومتی جایگاه داشت و هم از نویسندگان و مترجمان پرکار آن دوره به شمار میرفت. او سالها در کنار ناصرالدینشاه حضور داشت و در سفرهای داخلی و خارجی همراه شاه بود. اعتمادالسلطنه تنها یک مترجم دربار نبود، او از مهمترین رجال فرهنگی دوره قاجار محسوب میشد و آثار مکتوبی از خود برجای گذاشت که امروز برای شناخت تاریخ آن دوره اهمیت زیادی دارند. خانهای که در کوچه هفتتن داشت، تنها محل زندگی او نبود، بخشی از فضای فکری و فرهنگی دوران قاجار در همین بنا شکل گرفت.
عمارت هفتتن نمونهای از خانههای ارزشمند دوره قاجار است. این بنا ترکیبی از معماری ایرانی و تأثیرات معماری اروپایی را در خود جای داده است. نمای آن، ایوان مرکزی، ستونهای بلند، پنجرههای ارسی و تزئینات داخلی، تصویری از خانههای اعیانی تهران در دوره قاجار را پیش چشم بازدیدکنندگان قرار میدهد. تالار اصلی خانه با آینهکاری، گچبری، نقاشیهای تزئینی و جزئیات معماری چشمنواز، نشان میدهد که خانههای تاریخی تهران فقط محل سکونت نبودند، بلکه نمایشگاهی از هنر و ذوق زمانه خود محسوب میشدند.
کوچهای میان فراموشی و ماندگاری
کوچه هفتتن مانند بسیاری از بخشهای تاریخی تهران، در طول سالها با تغییرات زیادی روبهرو شده است. بازار توسعه پیدا کرده، مشاغل تغییر کردهاند و بسیاری از خانهها و نشانههای قدیمی از میان رفتهاند. با این حال، این کوچه هنوز توانسته بخشی از هویت تاریخی خود را حفظ کند. اهمیت کوچه هفتتن تنها به یک خانه تاریخی محدود نمیشود. امروز اگر کسی از میان بازار بزرگ تهران راهی کوچه هفتتن شود، تنها یک گذر باریک را طی نمیکند. او از میان روایتهای مختلف تاریخ شهر عبور میکند؛ از روزگار تکیهها و آیینهای محلی تا عصر خانههای اشرافی و زندگی رجال قاجار.
انتهای پیام/
درباره «تکیه آقا» اینجا بخوانید.
