آموزش ؛ ضلع کمتر دیدهشده سیاستهای جوانی جمعیت
طی سالهای اخیر سیاستهای جوانی جمعیت بیش از هر چیز بر حمایتهای مالی، تسهیلات بانکی، وام ازدواج، وام فرزندآوری و مشوقهای اقتصادی متمرکز بوده است، اما کارشناسان معتقدند یکی از مهمترین حلقههای مفقوده این سیاستها، آموزش مهارتهای زندگی، همسرداری، فرزندپروری و آمادگی روانی برای تشکیل خانواده است؛ حلقهای که اگر از سالهای نوجوانی و پیش از ازدواج شکل نگیرد، حتی گستردهترین حمایتهای اقتصادی نیز نمیتواند تضمینکننده افزایش فرزندآوری و پایداری خانواده باشد.
کاهش نرخ باروری و حرکت جمعیت ایران به سمت سالمندی، طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین دغدغههای سیاستگذاران تبدیل شده است؛ دغدغهای که تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت را نیز به دنبال داشت.
قانونی که با پیشبینی مجموعهای از حمایتهای مالی، تسهیلات بانکی، مشوقهای اقتصادی، خدمات درمانی و امتیازات اجتماعی، تلاش میکند موانع فرزندآوری را کاهش دهد. با این حال، تجربه اجرای این قانون و همچنین دیدگاه برخی از متخصصان حوزه خانواده نشان میدهد که مساله جمعیت، تنها یک مساله اقتصادی نیست و اگرچه تامین مسکن، اشتغال، درآمد پایدار و امنیت اقتصادی از مهمترین پیشنیازهای تشکیل خانواده و فرزندآوری به شمار میرود، اما این تنها بخشی از واقعیت است و نمیتواند به تنهایی تغییر محسوسی در رفتارهای جمعیتی جامعه ایجاد کند.
این موضوع برای استانهایی نظیر چهارمحال و بختیاری که ضریب جوانی جمعیت آنها منفی است از اهمیت بیشتری برخوردار است.
بنا بر آخرین گزارشهای دانشگاه علوم پزشکی، خدمات بهداشتی و درمانی چهارمحال و بختیاری، متوسط نرخ باروری در این استان ۱.۷۴ فرزند به ازای هر زن است و این شاخص در همه شهرستانها در مقایسه با نرخ استاندارد آن (۲.۱) کمتر است.
مطابق با استانداردهای جمعیتی، برای حفظ سطح جانشینی نسلها، به ازای هر ازدواج باید به طور میانگین ۲.۱ فرزند متولد شود تا جمعیت در وضعیت تعادل و پویایی قرار گیرد؛ با این حال، نرخ باروری در چهارمحال و بختیاری کمتر از این شاخص است.
این وضعیت نشان میدهد که برای جبران این شاخص باید خلاهای موجود بهتر شناسایی و درصدد جبران آن برآمد و از سوی دیگر با بهرهگیری از نظرات کارشناسان در کنار افزایش کمی جمعیت به کیفیت جمعیت نیز توجه ویژهای داشت.
کارشناسان معتقدند اگر سیاستهای جوانی جمعیت قرار است به نتایج پایدار منجر شود، باید در کنار بستههای حمایتی اقتصادی، بر آموزش مستمر از دوران نوجوانی تا پس از تشکیل خانواده نیز سرمایهگذاری شود؛ آموزشی که نه یک دوره چند ساعته پیش از ازدواج، بلکه فرآیندی مستمر برای آمادهسازی نسل آینده برای پذیرش مسوولیت خانواده باشد.
بررسی دیدگاه کارشناسان حوزه سلامت، روانشناسی، جامعهشناسی و مشاوره خانواده نیز نشان میدهد که همه آنها، با وجود تفاوت در نگاه تخصصی، بر یک نقطه مشترک تاکید دارند؛ اینکه بدون ارتقای سواد خانواده، اصلاح نگرشهای فرهنگی و آموزش مهارتهای زندگی، سیاستهای جمعیتی به اهداف مورد انتظار نخواهد رسید.
آموزش؛ ضرورتی که نباید به کلاسهای چند ساعته پیش از ازدواج محدود شود
مربی مرکز مشاوره مرکز بهداشت شهرستان شهرکرد در همین پیوند معتقد است: یکی از مهمترین ضعفهای موجود در سیاستهای فرهنگی حوزه خانواده، آغاز دیرهنگام آموزشها است.
فریبا شکوهی با اشاره به بستههای آموزشی ارائه شده برای جوانان و زوجهای در آستانه ازدواج اظهار داشت: اکنون خدماتی مانند آموزش ازدواج آسان، سلامت جنسی، فرزندآوری، ناباروری، پیشگیری از سقطهای خود به خودی، عوارض روشهای پیشگیری از بارداری و مشاورههای پیش از ازدواج در مراکز بهداشتی ارائه میشود، اما واقعیت این است که این آموزشها زمانی آغاز میشود که زوجین تصمیم قطعی خود را گرفتهاند و دیگر فرصت چندانی برای اصلاح نگرشها و مهارتهای اساسی وجود ندارد.
به گفته این مربی مرکز مشاوره، آموزش مهارتهای زندگی نباید به چند ساعت کلاس پیش از عقد محدود شود، بلکه لازم است از سالهای نوجوانی آغاز شود تا دختران و پسران، پیش از تصمیم برای ازدواج، شناخت دقیقتری از مسوولیتهای زندگی مشترک، تفاوتهای فرهنگی، مهارت حل مساله، گفتوگو و تعامل موثر پیدا کنند.
شکوهی با تاکید بر نقش پیشگیرانه آموزشها گفت: بسیاری از اختلافهایی که بعدها در زندگی مشترک بروز میکند، ریشه در ناآگاهی زوجین نسبت به تفاوتهای شخصیتی، فرهنگی و انتظارات متقابل دارد و اگر این آموزشها پیش از ازدواج ارائه شود، بخش قابل توجهی از این آسیبها قابل پیشگیری خواهد بود.
وی در ادامه به تجربه اجرای طرحی مشترک میان مرکز بهداشت و اداره کل ورزش و جوانان اشاره کرد و گفت: مقرر بود با همکاری اداره کل ورزش و جوانان، طرحی با عنوان خانه عقد راهاندازی شود که به دلیل وقوع جنگ اخیر، اجرای آن به تعویق افتاد.
شکوهی ادامه داد: در قالب این طرح، امکانات و خدماتی در اختیار زوجهای جوان قرار میگیرد؛ بهعنوان نمونه، زوجین میتوانند از آزمونهای شخصیتشناسی که هزینه بالایی دارد، با پرداخت ۳۰ درصد هزینه استفاده کنند. اجرای این طرح میتواند گام مهمی در زمینه آموزش و افزایش آمادگی زوجین برای ازدواج باشد.
کارشناسان حوزه سلامت معتقدند حتی اگر مشکلات اقتصادی نیز تا حد زیادی برطرف شود، بدون اصلاح نگرشهای فرهنگی، سیاستهای جمعیتی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
