الموت، جایی که تاریخ و افسانه به هم میرسند
خبرگزاری برنا - فریبا نباتی: قرنها نام الموت با حسن صباح و روایتهای رازآلود اسماعیلیان درهم آمیخته بود، اما این دژ تاریخی، فراتر از افسانهها، روایتی از نبوغ معماری، تاریخ و تمدن ایران است. اکنون «قلعه الموت و استحکامات وابسته» با ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو، از یک نماد ملی به میراث مشترک بشریت تبدیل شده. ثبتی که در کنار افتخار جهانی، مسئولیتی تازه برای حفاظت از این یادگار کمنظیر تاریخ بر دوش ایران میگذارد.
الموت، فراتر از حسن صباح
قلعه الموت که در ارتفاعی نزدیک به دو هزار متر از سطح دریا، بر فراز صخرهای بلند در شمال شرق روستای گازرخان در منطقه الموت قزوین ساخته شده، شاهکاری از مهندسی نظامی ایران به شمار میرود. انتخاب هوشمندانه محل ساخت، صخرههای صعبالعبور، راههای دسترسی محدود و طراحی دفاعی بنا، این قلعه را به یکی از نفوذناپذیرترین استحکامات تاریخی ایران تبدیل کرده بود. در کنار این ویژگیها، وجود آبانبارها، مخازن ذخیره آب، فضاهای مسکونی و تأسیسات خدماتی نشان میدهد که سازندگان آن برای ادامه زندگی در دوران محاصره نیز برنامهریزی دقیقی داشتهاند.
نام الموت بیش از هر چیز با حکومت اسماعیلیان و حسن صباح شناخته میشود، شخصیتی که طی قرنها، هم در منابع تاریخی و هم در روایتهای عامه، چهرهای بحثبرانگیز از او ترسیم شده است. با این حال، باستانشناسان و پژوهشگران میراث فرهنگی تأکید میکنند که اهمیت این مجموعه را نباید تنها به یک دوره تاریخی یا یک شخصیت محدود کرد. دژهای الموت بخشی از تاریخ سیاسی، نظامی، علمی و معماری ایران را روایت میکنند و مطالعه آنها میتواند شناخت دقیقتری از شیوه مدیریت سرزمین، فناوری ساخت، سازمان دفاعی و سازگاری انسان با محیط طبیعی در ایران قرون میانه به دست دهد. از سوی دیگر، این منطقه تنها یک مجموعه نظامی نبوده است. منابع تاریخی از وجود کتابخانهها، مراکز علمی و فعالیت دانشمندانی مانند خواجه نصیرالدین طوسی در دورهای از تاریخ الموت یاد میکنند، موضوعی که نشان میدهد این دژ، افزون بر کارکرد دفاعی، نقش فرهنگی و علمی نیز داشته است.
ثبت در فهرست میراث ملموس جهان
در سالهای گذشته، پرونده ثبت جهانی این مجموعه بارها تکمیل و بازنگری شد تا بتواند معیارهای سختگیرانه یونسکو را برآورده کند. ثبت نهایی «قلعه الموت و استحکامات وابسته» نشان میدهد که این مجموعه نهتنها از منظر تاریخ ایران، بلکه از نگاه جامعه جهانی نیز دارای ارزش برجسته جهانی است؛ ارزشی که آن را به بخشی از میراث مشترک بشریت تبدیل میکند.
برخلاف تصور عمومی، پرونده ثبت جهانی تنها به قلعه مشهور الموت محدود نیست. این پرونده شبکهای از هفت دژ تاریخی شامل قلعه الموت، لمسر، نویذرشاه، شمسکلایه، شیرکوه، ایلان و قسطینلار را دربرمیگیرد، دژهایی که در سدههای میانی، سامانهای دفاعی، ارتباطی و مدیریتی را در منطقه تاریخی الموت تشکیل میدادند و هر یک نقشی مشخص در حفظ امنیت این قلمرو ایفا میکردند. ارزش جهانی این مجموعه تنها به قدمت آن محدود نمیشود. معماری منحصربهفرد، سازگاری هوشمندانه با طبیعت کوهستانی، شکلگیری شبکهای از استحکامات دفاعی و نقش تاریخی آن در تحولات سیاسی و فرهنگی ایران، از مهمترین ویژگیهایی بود که این پرونده را واجد شرایط ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو کرد. این ثبت، در واقع به معنای تأیید ارزش استثنایی این مجموعه در مقیاس جهانی است.
فرصتی برای گردشگری، آزمونی برای حفاظت
ثبت جهانی این مجموعه، فرصت تازهای برای معرفی ظرفیتهای تاریخی و گردشگری استان قزوین و ایران فراهم میکند. تجربه دیگر آثار ثبتشده ایران نشان داده است که قرار گرفتن در فهرست میراث جهانی، میتواند موجب افزایش حضور گردشگران داخلی و خارجی، رونق کسبوکارهای محلی، توسعه اقامتگاههای بومگردی، معرفی صنایعدستی و ایجاد اشتغال پایدار شود. با این حال، توسعه گردشگری بدون برنامه، خود میتواند به تهدیدی برای اصالت آثار تاریخی تبدیل شود. تجربه بسیاری از آثار ثبتشده نشان میدهد که موفقیت یک پرونده جهانی تنها با نصب یک پلاک یونسکو محقق نمیشود. تداوم این موفقیت، به مدیریت علمی، تأمین اعتبار برای مرمت، آموزش جوامع محلی و نظارت مستمر بر وضعیت اثر وابسته است. در غیر این صورت، افزایش شمار بازدیدکنندگان و فشار ناشی از گردشگری میتواند به همان اندازه که فرصتآفرین است، برای این میراث تاریخی تهدیدآفرین نیز باشد. به همین دلیل، ثبت در یونسکو را نباید پایان یک مسیر دانست، بلکه آغاز مرحلهای تازه از حفاظت و مدیریت است.
گذشتهای برای آینده
الموت امروز دیگر فقط یادگار حکومتی کهن یا مقصدی برای علاقهمندان تاریخ نیست، این دژ که قرنها بر فراز البرز ایستاده، اکنون به نمادی از هویت تاریخی، دانش مهندسی و حافظه فرهنگی ایران در سطح جهان تبدیل شده است. ثبت جهانی، اگرچه افتخاری بزرگ برای میراث فرهنگی کشور به شمار میرود، اما مهمتر از آن، تعهدی است برای آنکه این میراث بیهمتا با همان اصالت و شکوه، به نسلهای آینده نیز سپرده شود.
انتهای پیام/
