راهکار ترکیبی برای عبور از ناترازی بنزین/ مشکل واقعاً کمبود تولید است یا رشد مصرف؟

بنزین در ایران دیگر فقط با یک مسئله تولید یا مصرف روبه‌رو نیست. شکاف میان آنچه کشور تولید می‌کند و آنچه هر روز مصرف می‌شود به یک ناترازی مزمن تبدیل شده است. تعداد خودروها افزایش یافته، مصرف سوخت ناوگان بالا رفته و سیاست‌های کنترل مصرف نتوانسته هم‌پای رشد تقاضا پیش برود. نتیجه بازاری است که هر سال فاصله میان تولید و مصرف در آن بیشتر می‌شود و برای جبران این شکاف، فشار بیشتری بر منابع ارزی و بودجه کشور وارد می‌کند.

افزایش مصرف بنزین در سال‌های اخیر با سرعت قابل توجهی ادامه داشته در حالی که ظرفیت تولید پالایشگاه‌ها با همان شتاب افزایش نیافته است. از سوی دیگر فرسودگی خودروها، پایین بودن بهره‌وری ناوگان، توسعه ناکافی حمل‌ونقل عمومی و ضعف ابزارهای مدیریت تقاضا به رشد بیشتر مصرف دامن زده است.

به همین دلیل ناترازی بنزین را نمی‌توان تنها با افزایش تولید حل کرد تا زمانی که رشد مصرف مهار نشود هر میزان افزایش تولید نیز ممکن است پس از مدتی دوباره با رشد تقاضا خنثی شود. مسئله اصلی ایجاد تعادل میان تولید و مصرف است تعادلی که هم به سرمایه‌گذاری در بخش پالایش و هم به اصلاح الگوی مصرف و سیاست‌های مدیریت تقاضا نیاز دارد.

در تیرماه سالجاری روزانه حدود ۱۱۱ میلیون لیتر بنزین در پالایشگاه‌های کشور تولید شد در حالی که میزان توزیع به حدود ۱۳۴ میلیون لیتر در روز رسید. به این ترتیب روزانه حدود ۲۳ میلیون لیتر میان تولید پالایشگاهی و توزیع بنزین فاصله وجود داشت.

البته بخشی از این اختلاف از طریق ریفورمیت پتروشیمی‌ها تأمین شده است روشی که هزینه قابل توجهی برای دولت دارد.

از سوی دیگر مصرف بنزین همچنان در سطوح بالایی قرار دارد. در بازه ۱۲ تا ۱۶ مردادماه مجموع مصرف بنزین به حدود ۶۶۸ میلیون لیتر رسید و میانگین مصرف روزانه نیز حدود ۱۳۳ میلیون و ۵۰۰ هزار لیتر ثبت شد.

چرا مصرف این‌قدر رشد کرده است؟

رشد مصرف بنزین بیش از هر چیز به افزایش تعداد خودروها و موتورسیکلت‌ها و مصرف بالای سوخت در ناوگان کشور برمی‌گردد. خودروهای فرسوده و پرمصرف، ترافیک سنگین، قیمت پایین سوخت و ضعف حمل‌ونقل عمومی باعث شده‌اند مصرف بنزین به‌سادگی کاهش پیدا نکند و تقاضا همچنان در سطح بالایی باقی بماند.

بخش قابل توجهی از مصرف بنزین کشور در چند استان و به‌ویژه کلان‌شهرها متمرکز است. در تابستان سالجاری استان‌های تهران، خراسان رضوی، فارس، اصفهان و کرمان روی‌هم حدود ۴۰ درصد مصرف بنزین کشور را به خود اختصاص دادند و سهم تهران به‌تنهایی به حدود ۱۵ درصد رسید.

این تمرکز نشان می‌دهد کاهش مصرف بنزین تنها به سیاست‌های تولید محدود نمی‌شود و اصلاح الگوی سفر، توسعه حمل‌ونقل عمومی و مدیریت تقاضا در کلان‌شهرها نیز باید هم‌زمان دنبال شود.

آیا تولید هم مشکل دارد؟

مسئله ناترازی بنزین را نمی‌توان فقط به تعداد پالایشگاه‌ها و ظرفیت تولید نسبت داد. در سال‌های اخیر ظرفیت پالایش کشور افزایش یافته و در دولت چهاردهم نیز خوراک پالایشگاه‌ها حدود ۴ درصد رشد کرده و به‌طور متوسط به ۲ میلیون و ۳۷۰ هزار بشکه در روز رسیده است. در همین مدت حدود ۳ میلیون لیتر در روز نیز به تولید بنزین کشور اضافه شده است.

پالایشگاه‌های کشور در حال حاضر با ظرفیت بالا و تقریباً کامل در حال تولید هستند و امکان افزایش قابل توجه تولید بنزین از ظرفیت موجود وجود ندارد.

قاچاق و خودروهای پرمصرف دو عامل مهم ناترازی بنزین

ادامه روند فعلی به معنای افزایش فشار بر واردات، تأمین بنزین از طریق رفرمیت و منابع ارزی کشور است. وزارت نفت نیز پیش‌تر هشدار داده بود که با ادامه رشد مصرف هزینه ارزی جبران ناترازی می‌تواند به‌طور قابل توجهی افزایش یابد.

از سوی دیگر، قاچاق سوخت، خودروهای پرمصرف و ضعف مدیریت مصرف نیز به تشدید ناترازی دامن زده‌اند. سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس نیز اخیراً با اشاره به همین عوامل، قاچاق و مصرف بالای خودروها را از عوامل مؤثر در افزایش ناترازی سوخت عنوان کرده است.

بنابراین، ناترازی بنزین در ایران را باید بیش از آنکه یک مشکل صرفاً تولیدی دانست نتیجه رشد مداوم مصرف در برابر ظرفیت محدود عرضه دانست. افزایش تولید می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از این شکاف را جبران کند اما به‌تنهایی راه‌حل پایدار نخواهد بود چرا که با ادامه روند فعلی مصرف هر ظرفیت جدید تولید نیز پس از مدتی با افزایش تقاضا جذب می‌شود.

راهکار ترکیبی برای عبور از ناترازی بنزین

راه‌حل ناترازی بنزین فقط از مسیر افزایش تولید نمی‌گذرد و باید هم‌زمان روی کاهش مصرف و افزایش بهره‌وری تمرکز کرد. بهبود راندمان پالایشگاه‌ها، تولید خودروهای کم‌مصرف، جایگزینی خودروهای فرسوده، توسعه CNG و حمل‌ونقل عمومی، هوشمندسازی سهمیه‌بندی و مقابله جدی با قاچاق سوخت از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند مصرف بنزین را کنترل کند. در کنار این اقدامات اصلاح تدریجی قیمت‌گذاری نیز باید با حمایت هدفمند از خانوارها انجام شود.

در این میان کشور از قبل زیرساخت قابل توجهی برای استفاده از CNG دارد. بیش از ۲ هزار و ۳۶۵ جایگاه CNG با ظرفیت عرضه روزانه حدود ۴۰ میلیون مترمکعب در کشور فعال است اما این ظرفیت هنوز به اندازه‌ای که می‌تواند مورد استفاده قرار نگرفته است.

انتهای پیام/