پشتپرده تنش اسرائیل و ترکیه در سوریه/ آیا آنکارا و تلآویو به رویارویی نظامی نزدیک شدهاند؟
کیومرث یزدانپناه، استاد ژئوپلیتیک دانشگاه تهران، در گفتوگو با خبرنگار سیاست خارجی برنا، درباره احتمال نزدیک شدن اسرائیل و ترکیه به رویارویی نظامی مستقیم گفت: به نظر میرسد تنشی که در روابط اسرائیل و ترکیه شاهد آن هستیم، بیشتر از نوع تنش ثانویه باشد و به نوعی یک بازی از جنس «جنگ زرگری» میان دو کشوری است که سیاستهای مرموزانهای را در عرصههای مختلف منطقهای و جهانی دنبال میکنند.
وی افزود: البته به همین راحتی هم نمیتوان از این موضوع گذشت. واقعیت این است که پیام اصلی این تنش لفظی میان مقامات رژیم صهیونیستی و ترکیه، لزوماً حرکت به سمت جنگ گرم یا وضعیتی مشابه آنچه در جنگ اسرائیل علیه ایران اتفاق افتاد، نیست؛ بلکه به نظر میرسد اسرائیل تلاش میکند با این لحن تهدیدآمیز که در نوع خود کمسابقه است، موقعیت خود را برای تثبیت سلطه ژئواستراتژیک در سوریه تقویت کند.
این استاد ژئوپلیتیک دانشگاه تهران ادامه داد: اگر از منظر نظریه بازدارندگی به موضوع نگاه کنیم، ترکیه در واقع میخواهد برای اسرائیل در پیرامون خود، بهویژه در سوریه، یک وضعیت عدم قطعیت ایجاد کند. سوریه پس از تحولات دو سال اخیر و خروج از پیوست حوزه ژئوپلیتیک، اکنون نقش بسیار تعیینکنندهای در موازنه رقابتی میان قدرتهای مؤثر منطقهای، از جمله همسایگان خود، دارد.
یزدانپناه تصریح کرد: ترکیه به هیچ وجه تمایل ندارد سوریه را به عنوان یک گرانیگاه جغرافیایی مؤثر و دارای ارزش ژئواستراتژیک از دست بدهد. تصور آنکارا این است که پس از خروج معنادار ایران از سوریه، این کشور میتواند به عرصهای برای سلطه بلامنازع ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک ترکیه تبدیل شود.
وی گفت: اتفاقاً یکی از بزرگترین اشتباهات دولت رجب طیب اردوغان این بوده که نهتنها هزینههای رقابت ژئواستراتژیک را برای کشور خود و منطقه افزایش داده، بلکه حتی اگر ترکیه در این جنگ لفظی نیز به اسرائیل ببازد، این مسئله میتواند در بلندمدت به عنوان یک برگ برنده در اختیار رژیم صهیونیستی قرار گیرد.
این استاد دانشگاه افزود: اگر ترکیه نتواند تنش لفظی و تهدیدآمیزی را که علیه اسرائیل در پیش گرفته، حتی به صورت موردی در عمل پیاده کند، همهچیز به نفع اسرائیل تمام خواهد شد. در چنین شرایطی، اسرائیل یک گام بزرگ برای گسترش سلطه ژئواستراتژیک خود بر بخش قابل ملاحظهای از حوزه مدیترانه و منطقه غرب آسیا برخواهد داشت و به نوعی مقدمات تحقق دکترین موسوم به «نیل تا فرات» را از نظر عملیاتی، عینی و اعتباری تقویت خواهد کرد.
یزدانپناه در ادامه با ارزیابی وضعیت کنونی روابط اسرائیل و ترکیه اظهار کرد: در شرایط فعلی، روابط اسرائیل و ترکیه را میتوان در وضعیت رقابت شدید ژئوپلیتیکی، همراه با خطر برخورد نظامی، ارزیابی کرد؛ اما به نظر نمیرسد این تنش ژئوپلیتیکی در عرصه سیاست به جنگ تبدیل شود.
وی خاطرنشان کرد: مسلماً ترکیه به واسطه عضویت در ناتو و همچنین همپیمانی استراتژیک با آمریکا، با محدودیتها و موانعی مواجه است که اجازه نمیدهد به صورت مستقل علیه رژیم صهیونیستی اقدام نظامی انجام دهد؛ مگر اینکه اسرائیل بخواهد به صورت پیشدستانه حملهای را در عمق خاک ترکیه انجام دهد. در غیر این صورت، نمیتوان انتظار داشت هرگونه حمله نظامی اسرائیل به سوریه، به طور قطع با واکنش نظامی مستقیم ترکیه همراه شود.
یزدانپناه در ادامه گفت: شاید یکی از دلایلی که باعث شده ترکیه در این مقطع زمانی لحن خود را نسبت به اسرائیل تغییر دهد و موضعی تهدیدآمیز و نظامی اتخاذ کند، وجود پیمان جدیدی به نام «پیمان دفاعی مکه» باشد. در این پیمان بندی وجود دارد که بر اساس آن، هرگونه تعرض به یکی از سه کشور عضو، تعرض به هر سه کشور تلقی میشود و هر سه کشور موظف هستند در برابر دشمن متخاصم از یکدیگر دفاع کنند.
وی افزود: شاید ترکیه در یک سناریوی کاملاً هماهنگ با عربستان و پاکستان این رویه را در پیش گرفته باشد تا به نوعی یک تلنگر به رژیم صهیونیستی بزند. از سوی دیگر، آنها مطمئن هستند که اگر وارد یک محیط درگیرانه جدی با اسرائیل شوند، کشوری مانند ایران نیز قطعاً به آنها خواهد پیوست.
این استاد ژئوپلیتیک دانشگاه تهران با تأکید بر اینکه احتمال جنگ مستقیم میان آنکارا و تلآویو در شرایط فعلی بسیار ضعیف است، اظهار کرد: واقعبینانه اگر به موضوع نگاه کنیم، احتمال وقوع جنگ مستقیم میان ترکیه و اسرائیل بسیار پایین است و شاید تنها موضوعی که بتواند دو کشور را وارد یک چرخه اقدام و واکنش نظامی علیه یکدیگر کند، موضوع سوریه و نوع نگاه دو کشور به این کشور به عنوان یک حیات خلوت استراتژیک باشد.
یزدانپناه ادامه داد: آنچه مسلم است، اسرائیلیها ثابت کردهاند هرگاه تهدیدی را در کشورهای سوریه، لبنان، اردن یا فلسطین اشغالی علیه خود به صورت راهبردی ببینند، حتماً دست به عملیات پیشدستانه میزنند. اما درباره ترکیه، موضوع متفاوت است و بعید است اسرائیل به خود اجازه دهد مستقیماً خاک ترکیه یا اهدافی را در داخل این کشور مورد حمله قرار دهد. البته ممکن است اسرائیل پایگاهها و نیروهای نظامی ترکیه در سوریه را مورد هدف قرار دهد، اما بسیار بعید است که در عمق خاک ترکیه دست به عملیات نظامی بزند.
این کارشناس مسائل ژئوپلیتیک خاطرنشان کرد: آنچه مسلم است، ظهور چنین رفتار خطرناکی از سوی دو کشور برای نخستین بار، نشاندهنده شکلگیری نوع جدیدی از رقابت بر سر معماری امنیتی سوریه است؛ معماری امنیتیای که به هر حال ممکن است در نهایت به برخورد فیزیکی سخت نیز منجر شود.
یزدانپناه گفت: به نظر میرسد ترکیه تلاش میکند با در پیش گرفتن سیاستی کاملاً تهاجمی، به نوعی به تلآویو هشدار دهد که استمرار روندی که اسرائیلیها در خاک سوریه در پیش گرفتهاند، بهویژه در ارتباط با حمله به اهداف نظامی ترکیه در این کشور، میتواند منطقه را از کنترل خارج کند. با این حال، تجربیات تاریخی نشان داده است که از سال ۱۹۵۲ تاکنون، اسرائیلیها نسبت به تهدیدهای کشورهای اسلامی در منطقه ترس و واهمهای نداشتهاند و همواره رویکردی تهاجمی اتخاذ کرده و دست به عملیات پیشدستانه زدهاند. در جنگ اخیر با ایران نیز این رویکرد بار دیگر نشان داده شد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: اگر این موضوعات را در کنار یکدیگر قرار دهیم، به نظر میرسد ترکیه نیز با درک این واقعیت، در نهایت به همین گفتمان تهاجمی سیاسی بسنده کند و وارد کارزار نظامی مستقیم علیه اسرائیل نشود. حتی اگر چنین اتفاقی رخ دهد، در کوتاهمدت میتواند بهشدت به ضرر آنکارا تمام شود و ترکیه را با چالشهای جدی داخلی و انتقادهای گسترده، بهویژه از سوی احزاب مخالف حزب عدالت و توسعه که رهبری آن را رجب طیب اردوغان بر عهده دارد، مواجه کند؛ چرا که ترکیه همواره مستعد چنین مسائل و چالشهایی بوده و همچنان نیز هست.
یزدانپناه در ادامه و در جمعبندی این بحث گفت: در مجموع باید گفت تنش اخیر در روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی سه بُعد بسیار برجسته دارد. نخست اینکه آیا واقعاً میتوان این مسئله را جدی گرفت؛ آن هم در شرایطی که میان آنکارا و تلآویو روابط تجاری پنهانی و گستردهای وجود دارد و هر دو کشور نیز به نوعی تابع سیاستها و خواستههای واشنگتن هستند.
وی افزود: موضوع دوم، از منظر جغرافیای سیاسی، رقابت بر سر سلطه نهایی بر کشور سوریه است. سوریه ترجیح میدهد در شرایط فعلی، برای بقا و احیای مجدد خود، در زمینی غیر از زمین کشورهای اسلامی منطقه، از جمله ترکیه، بازی کند. شاید برای دولت جولانی نیز این مسئله از اهمیت بیشتری برخوردار باشد که خود را به تلآویو نزدیکتر کند تا آنکارا. همین مسئله فضای اصطکاک ژئوپلیتیکی جدی میان طرفین ایجاد کرده است.
این استاد ژئوپلیتیک دانشگاه تهران ادامه داد: به نظر میرسد ترکیه به دنبال شکلدهی به یک نظم سیاسی و امنیتی پس از اسد است که مطلوب خودش باشد، اما قطعاً این موضوع به سادگی محقق نخواهد شد. از سوی دیگر، اسرائیل تلاش میکند مانع از شکلگیری یک قدرت نظامی متمرکز و بالقوه تهدیدکننده در سوریه شود؛ بهویژه اینکه هنوز اطمینان ندارد سوریه به معنای واقعی از محور مقاومت خارج شده باشد.
یزدانپناه تصریح کرد: حتی اگر فرض را بر این بگذاریم که محور مقاومت دیگر در سوریه وجود خارجی ندارد، رژیم صهیونیستی در برابر شکلگیری هر جبهه ژئوپلیتیکی دیگری که بتواند سرزمینهای اشغالی را تهدید کند، وارد یک استراتژی پیشدستانه خواهد شد و در این میان، دغدغه اصلی اسرائیل، ترکیه است.
وی گفت: بنابراین، مسئله اصلی این است که چه کسی حق تعیین خطوط قرمز امنیتی در سوریه جدید را خواهد داشت. این موضوع شاید در کوتاهمدت به یکی از برجستهترین مسائل منطقه تبدیل شود.
این کارشناس مسائل ژئوپلیتیک در ادامه هشدار داد: با این حال، ما باید همچنان هوشیار باشیم، چرا که تجربه نشان داده ایجاد چنین فضای تنشآلودی ممکن است یک دام برای ایران باشد. ما نمونههای متعددی از این نوع «جنگ زرگری» را در سیاستهای چند سال اخیر ترکیه دیدهایم.
وی افزود: از سوی دیگر، دشمنی رژیم صهیونیستی با ایران یک دشمنی عمیق است و آنها در هر موضوعی به دنبال ضربه زدن به ایران هستند. بنابراین، این درگیری لفظی میان آنکارا و تلآویو میتواند نوعی سیاست انحرافی و «رد گمکنی» نیز باشد.
یزدانپناه تأکید کرد: آنچه مسلم است، محتملترین سناریو در کوتاهمدت، هرگز جنگ تمامعیار میان ترکیه و رژیم صهیونیستی نخواهد بود. آنچه در حال وقوع است، بیشتر میتواند مقدمهای برای شکلدهی به یک بازدارندگی میان دو طرف باشد.
وی ادامه داد: تحلیل من این است که با توجه به حمایتهای گسترده و بلاوجه آمریکا از رژیم صهیونیستی، در اینجا نیز معادله به سمتی خواهد رفت که در نهایت به نفع رژیم صهیونیستی تمام شود.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: اگر این مواضع را به درستی تحلیل کنیم، میتوانیم متوجه شویم که ترکیه در حال گرفتار شدن در یک دام است و اگر حواس خود را جمع نکند، این دام ممکن است بنیانهای امنیت ملی و سازههای ژئوپلیتیکی متزلزل ترکیه را هدف قرار دهد. ترکیه کشوری است که تجربه نشان داده به دلیل جغرافیای سخت و دشواری که دارد، میتواند بسیار سریع تحت تأثیر تحولات منطقهای قرار بگیرد و آسیبپذیر شود.
یزدانپناه در پایان گفت: بنابراین، بازیای که اسرائیلیها آغاز کردهاند، اگر ترکها نسبت به ابعاد و پیامدهای آن هوشیار نباشند، ممکن است در این مقطع زمانی بهشدت به ضرر ترکیه تمام شود.
انتهای پیام/
