سه سناریوی دولت برای مهار ناترازی بنزین/ کدام راهکار کمهزینهتر است؟
بنزین در ایران به یک دو راهی جدی رسیده است فاصله میان تولید و مصرف هر روز بیشتر میشود و دولت دیگر نمیتواند این شکاف را صرفاً با افزایش تولید یا واردات پوشش دهد. در شرایطی که تولید روزانه حدود ۱۲۱ میلیون لیتر است و مصرف در روزهای اوج از ۱۴۰ میلیون لیتر عبور میکند سه سناریو برای مدیریت این ناترازی روی میز قرار گرفته است از محدود شدن عرضه و خاموشی نازلها پس از پایان سهمیه روزانه تا فروش بنزین مازاد با نرخ آزاد و اختصاص سهمیه به همه مردم حتی کسانی که خودرو ندارند.
ناترازی بنزین چگونه به این نقطه رسید؟
ریشه این بحران به سالها قبل بازمیگردد زمانی که مصرف بنزین با سرعت افزایش یافت خودروهای پرمصرف و فرسوده سهم بیشتری از خیابانها گرفتند و سیاستهای مدیریت مصرف همپای رشد تقاضا پیش نرفت. آسیبهای واردشده به زیرساختهای پالایش، ذخیرهسازی و توزیع در جریان جنگ نیز در ادامه فشار بیشتری بر این زنجیره وارد کرد و حاشیه امن تأمین بنزین را کاهش داد.
رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی نیز با اشاره به نقش مصرف بالای خودروهای داخلی در تشدید ناترازی بنزین اعلام کرده است که اگر میزان مصرف این خودروها به استاندارد خودروهای روز دنیا نزدیک بود کشور با ناترازی فعلی مواجه نمیشد. به گفته وی بخش قابل توجهی از فاصله میان تولید و مصرف بنزین نه به کمبود ظرفیت تولید بلکه به مصرف بالای خودروها و پایین بودن بهرهوری ناوگان کشور بازمیگردد.
بنابراین مسئله را نمیتوان تنها با ساخت پالایشگاه جدید یا افزایش واردات حل کرد. وقتی هر سال تعداد خودروها افزایش پیدا میکند اما بهرهوری ناوگان تغییر محسوسی ندارد حتی افزایش ظرفیت تولید نیز پس از مدتی دوباره با رشد تقاضا بلعیده خواهد شد.
جنگ چه بر سر زیرساخت بنزین آورد؟
با وجود این نمیتوان از اثر جنگ اخیر بر بازار سوخت چشم پوشید. جنگ ناترازی بنزین را ایجاد نکرد اما به بخشی از زیرساختهایی آسیب زد که وظیفه تولید، ذخیرهسازی و انتقال فرآورده را برعهده دارند و در نتیجه حاشیه امنیت شبکه تأمین سوخت کاهش یافت.
در جریان جنگ بخشی از تأسیسات پالایشگاه لاوان مورد اصابت قرار گرفت و آسیب دید با این حال آسیبها تنها به بخش پالایشی محدود نماند و بخشی از مخازن ذخیرهسازی فرآوردههای نفتی و زیرساختهای مرتبط با زنجیره تأمین و توزیع سوخت نیز دچار خسارت و اختلال شد. این آسیبها در شرایطی که شبکه تأمین بنزین کشور پیش از جنگ نیز با ناترازی مواجه بود فشار بیشتری بر ظرفیت تولید و ذخیرهسازی و توزیع فرآورده وارد کرد
حالا دولت با بنزین چه خواهد کرد؟
در چنین شرایطی دولت عملاً با یک معادله ساده اما دشوار روبهروست:
رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی از بررسی سه سناریو برای مدیریت این وضعیت خبر داده است و گفته دولت طی روزهای آینده درباره یکی از این الگوها تصمیمگیری خواهد کرد.
سناریوی اول؛ بنزین تمام شود نازلها خاموش میشوند
در نخستین سناریوافزایش سریع تولید در کوتاهمدت امکانپذیر نیست واردات نیز هزینه ارزی و مالی بالایی دارد. بنابراین بخش مهمی از راهحل به سمت مدیریت مصرف رفته است. قیمت بنزین تغییری نمیکند اما عرضه روزانه به سقف تولید یعنی حدود ۱۲۱ میلیون لیتر محدود خواهد شد.
به این معنا که جایگاهها تا زمانی که سهم تولید روزانه تمام نشده است سوخت عرضه میکنند و پس از پایان این میزان نازلها متوقف میشوند.
سناریوی دوم؛ سهمیه برای خودرو و بنزین آزاد برای مصرف بیشتر
در سناریوی دوم تولید روزانه ۱۲۱ میلیون لیتر میان خودروهای موجود توزیع میشود و افرادی که بیش از سهمیه خود نیاز دارند میتوانند بنزین مورد نیاز را با نرخ آزاد خریداری کنند. این الگو تا حدودی به طرحهایی که پیشتر برای اجرای آزمایشی در برخی مناطق مطرح شده بود شباهت دارد.
سناریوی سوم؛ سهمیه از خودرو جدا میشود
سومین سناریو از نظر ساختاری تفاوت مهمی با دو مدل قبلی دارد. در این الگو سهمیه بنزین به جای خودرو به افراد اختصاص داده میشود یعنی داشتن یا نداشتن خودرو شرط دریافت سهمیه نخواهد بود.
طبق توضیحات مطرحشده از سوی رئیس سازمان بهینهسازی در این مدل حدود ۳۰ میلیون لیتر در روز برای حملونقل عمومی و تاکسیهای آنلاین و غیرآنلاین اختصاص مییابد و حدود ۹۱ میلیون لیتر باقیمانده میان مردم توزیع میشود همچنین حدود ۳۰ لیتر در ماه برای هر فرد مطرح شده و امکان انتقال سهمیه نیز در نظر گرفته شده است.
در نتیجه فردی که خودرو ندارد نیز سهمی از یارانه بنزین خواهد داشت و میتواند آن را مصرف کند، منتقل کند یا در سازوکار پیشبینیشده به دیگری واگذار کند.
نسخه پایدار حل بحران چیست؟
راهحل ناترازی بنزین فقط این نیست که تولید را بیشتر کنیم. اگر قرار باشد این مشکل برای سالهای آینده حل شود دولت باید همزمان روی تولید، نحوه توزیع و میزان مصرف کار کند.
در قدم اول زیرساختهایی که در جریان جنگ آسیب دیدهاند از پالایشگاهها گرفته تا مخازن ذخیرهسازی و تأسیسات انتقال و توزیع، باید سریعتر بازسازی شوند. این کار کمک میکند کشور در زمان افزایش مصرف یا بروز بحران، ذخیره و ظرفیت کافی برای تأمین بنزین داشته باشد.
اما بخش مهمتر ماجرا خودِ مصرف است. نمیتوان هر سال پالایشگاه بیشتری ساخت و انتظار داشت مشکل برای همیشه حل شود. اگر تعداد خودروها همچنان افزایش پیدا کند و خودروهای پرمصرف و فرسوده از چرخه خارج نشوند هر میزان افزایش تولید دوباره با رشد مصرف از بین میرود.
به همین دلیل نوسازی و اسقاط خودروهای فرسوده، تولید خودروهای کممصرف و هیبریدی، توسعه حملونقل عمومی، برقیکردن موتورسیکلتها و استفاده بیشتر از ظرفیت CNG باید در کنار اصلاح سهمیهبندی دنبال شود.
در نهایت حل ناترازی بنزین یک فرمول ساده دارد: کشور باید هم تولید و ذخیره کافی داشته باشد و هم مصرف را مدیریت کند. اگر فقط به فکر افزایش تولید باشیم و مصرف را اصلاح نکنیم ناترازی بنزین دوباره برمیگردد حتی اگر امروز برای مدتی از بین برود.
انتهای پیام/
