قبل از اینکه دیر شود؛ کودکان امروز باید چه مهارت‌هایی برای آینده یاد بگیرند؟

خیلی از والدین این تجربه را دارند: بچه با گوشی یا تبلت یک بازی می‌کند، یک ماشین که باید از موانع رد شود. بعد از چند دقیقه بازی گیر می‌کند و بچه با عصبانیت می‌گوید «این بازی خرابه». نمی‌گوید چرا فکر می‌کند خراب است. فقط طرف مقابل، یعنی بازی، را مقصر می‌داند و ولش می‌کند.

نکته‌ای که پشت این صحنه‌ی کوچک هست، ساده نیست. بچه‌ای که فقط بازی می‌کند، وقتی چیزی درست کار نکند، طرف مقابل را مقصر می‌داند. بچه‌ای که خودش یک بازی ساخته باشد، همان لحظه یک سوال دیگر در ذهنش شکل می‌گیرد: کجای کارم اشتباه رفته؟

این تفاوت، خلاصه‌ی کل بحثی است که این روزها بین والدین درباره‌ی آینده‌ی بچه‌هایشان مطرح می‌شود؛ اینکه آموزش برنامه نویسی به کودکان دقیقا چه چیزی به آن‌ها می‌دهد که یک بازی معمولی نمی‌دهد.

چیزی که واقعا عوض می‌شود، ابزار نیست

اگر ده سال پیش کسی از یک متخصص می‌پرسید بچه‌ها باید چه چیزی یاد بگیرند، جواب احتمالا اسم یک نرم‌افزار یا زبان خاص بود. امروز بیشتر آن جواب‌ها کهنه شده‌اند. ابزارهایی که این روزها محبوب‌اند، به احتمال زیاد تا وقتی بچه‌های امروز بزرگ شوند دیگر همان شکل فعلی را نخواهند داشت. زبان‌های برنامه‌نویسی عوض می‌شوند، پلتفرم‌ها می‌آیند و می‌روند، حتی شکل کار کردن با کامپیوتر ممکن است تا آن زمان چیز دیگری باشد.

چیزی که عوض نمی‌شود این است: بچه‌ای که یاد گرفته یک مشکل را باز کند، ببیند کجایش خراب است، و دوباره امتحان کند، این توانایی را با خودش به هر ابزار بعدی هم می‌برد. این همان چیزی است که معلم‌ها و مربی‌ها وقتی از «مهارت‌های آینده» حرف می‌زنند واقعا منظورشان همین است، نه لیستی از نرم‌افزارهایی که باید بلد باشی.

پنج مهارت نیست، یک عادت ذهنی است

معمولا وقتی درباره‌ی مهارت‌های آینده صحبت می‌شود، یک لیست ردیف می‌شود: حل مسئله، خلاقیت، تفکر منطقی، یادگیری مداوم، همکاری. این اسم‌ها درست‌اند، ولی جدا از هم معنای زیادی ندارند. چیزی که واقعا اتفاق می‌افتد یک چرخه‌ی واحد است که هر بار تکرار می‌شود.

بچه یک چیزی می‌سازد. آن چیز کار نمی‌کند یا آن‌طور که فکر می‌کرد پیش نمی‌رود. باید بفهمد چرا. باید یک راه دیگر امتحان کند. و وقتی بالاخره جواب می‌دهد، خودش می‌فهمد که این نتیجه‌ی فکر کردنش بوده، نه شانس.

این چرخه همان چیزی است که بعدها اسمش را می‌گذاریم «حل مسئله» یا «تفکر منطقی». اما این‌ها برچسب‌های بعدی‌اند. چیزی که در لحظه اتفاق می‌افتد، فقط یک بچه است که دارد با یک مشکل واقعی کلنجار می‌رود.

نمونه‌ی ملموسش: وقتی یک شخصیت در بازی حرکت نمی‌کند، بچه باید مسیر را برگردد و ببیند کدام دستور اجرا نشده. این کار را ده بار، بیست بار تکرار می‌کند تا نتیجه بگیرد. هیچ‌کس این را یک بار برایش توضیح نمی‌دهد و تمام؛ این یک عادت است که با تکرار جا می‌افتد.

از خیال تا چیز واقعی

خیلی از بچه‌ها ایده دارند. یک داستان در ذهنشان، یک بازی که دوست دارند بسازند، شخصیتی که تصورش کرده‌اند. فاصله‌ی بین این ایده و یک چیز واقعی که بشود دید و لمسش کرد، همان جایی است که خیلی از بچه‌ها گیر می‌کنند؛ نه چون ایده‌شان بد است، بلکه چون هیچ‌وقت مسیر رساندن یک فکر به یک نتیجه‌ی ملموس را تمرین نکرده‌اند.

وقتی بچه یک پروژه می‌سازد، این فاصله را قدم‌به‌قدم طی می‌کند. تصمیم می‌گیرد شخصیتش چطور حرکت کند، چه اتفاقی امتیاز را عوض کند، وقتی چیزی خراب شد چطور درستش کند. این تصمیم‌ها کوچک‌اند، ولی هرکدام یک بار تمرین «از فکر به عمل رسیدن» هستند. همین تمرین، چیزی است که بعدها در هر کار دیگری، از نوشتن یک مقاله تا مدیریت یک پروژه‌ی واقعی، به کار می‌آید.

چرا اسکرچ نقطه‌ی شروع خوبی است، نه چون ساده است

برای بچه‌های کوچک‌تر، آموزش اسکرچ به کودکان معمولا اولین قدم است؛ اسکرچ یک محیط تصویری است که توسط آزمایشگاه رسانه‌ی دانشگاه MIT توسعه داده شده. دلیل اینکه اسکرچ نقطه‌ی شروع خوبی است، این نیست که «راحت‌تر» است. دلیلش این است که بچه بدون گیر کردن در جزئیات نوشتن کد متنی، مستقیم می‌رود سراغ همان چرخه: بسازد، ببیند کار نمی‌کند، بفهمد چرا، دوباره امتحان کند.

برای نوجوان‌ترها، مسیرهایی مثل پایتون، طراحی وب، بازی‌سازی یا اینترنت اشیا همین چرخه را با ابزارهای پیچیده‌تر ادامه می‌دهند. آکادمی یاسان این مسیر را از دوره‌های مقدماتی مثل اسکرچ تا مسیرهای تخصصی مثل پایتون و هوش مصنوعی طراحی کرده، طوری که هر مرحله روی مرحله‌ی قبل سوار می‌شود؛ بچه یک ابزار جدید یاد نمی‌گیرد و از صفر شروع می‌کند، بلکه همان عادت ذهنی قبلی را با یک ابزار پیچیده‌تر ادامه می‌دهد.

پروژه‌ای که تنها ساخته نمی‌شود

یک تصور رایج این است که کار با کامپیوتر یعنی یک نفر تنها پشت صفحه بنشیند. در عمل خیلی از پروژه‌ها همین‌طور شروع می‌شوند، ولی جایی که بچه باید ایده‌اش را برای یک نفر دیگر توضیح بدهد، از یک مربی بازخورد بگیرد، یا کنار یک هم‌سن‌وسال دیگر روی چیزی کار کند، یک لایه‌ی دیگر به تجربه اضافه می‌شود. توضیح دادن یک ایده به کسی که آن را نساخته، خودش یک مهارت است؛ بچه باید یاد بگیرد چیزی را که در ذهنش روشن است، برای دیگری هم روشن کند.

همین لایه است که یک کلاس را از یک دوره‌ی آنلاین تنها متفاوت می‌کند. جایی که فراگیران در کنار هم کار می‌کنند، پروژه‌های هم را می‌بینند، و گاهی ایده‌ی یکی الهام‌بخش دیگری می‌شود.

چیزی که والدین معمولا نمی‌بینند

خیلی از والدین وقتی بچه‌شان یک پروژه‌ی نیمه‌کاره را رها می‌کند و بعد برمی‌گردد سراغش، فکر می‌کنند بچه دارد وقت تلف می‌کند. اما همین برگشتن، خودش بخشی از یادگیری است. بچه‌ای که یک بار یک پروژه را کامل کرده، دفعه‌ی بعد راحت‌تر تصمیم می‌گیرد کِی ادامه بدهد و کِی روش را عوض کند.

نکته‌ی دیگری که کمتر دیده می‌شود این است که سرعت هر بچه با بچه‌ی دیگر فرق دارد. بعضی‌ها یک مفهوم را زود می‌گیرند و زود خسته می‌شوند اگر مجبور باشند منتظر بقیه بمانند. بعضی‌ها به زمان بیشتری نیاز دارند و اگر با سرعت گروه پیش بروند، همان اول عقب می‌افتند و انگیزه‌شان را از دست می‌دهند. یک مسیر یادگیری خوب، جایی برای هر دو حالت باز می‌گذارد.

آخر حرف

هیچ‌کس نمی‌داند ده سال دیگر کدام ابزار سر زبان‌ها خواهد بود. اما بچه‌ای که یاد گرفته یک ایده را بسازد، ببیند کجایش می‌لنگد، و دوباره تلاش کند، با هر ابزاری که بیاید کنار می‌آید. این عادت، همان چیزی است که یک مسیر خوب در برنامه نویسی کودک باید یاد بدهد؛ نه یک زبان خاص، بلکه توانایی روبه‌رو شدن با چیزهایی که هنوز کار نمی‌کنند.

اگر برای پیدا کردن مسیر مناسب فرزندتان سوالی دارید، مشاوره آموزشی آکادمی یاسان می‌تواند کمک کند.