معادله هرمز، از صلاله تا پکن/ میانجی یا تسهیلگر؟
تنگه هرمز برای ایران یک موضوع مهم امنیتی و ژئوپلیتیک است، اما برای چین بیش از هر چیزبه امنیت انرژی و تجارت این کشور مربوط میشود. به همین دلیل، سفر عباس عراقچی به پکن در شرایط کنونیو همزمان با ادامه بحران منطقه، اهمیت ویژهای پیدا کرده است. وزیر امور خارجه ایران در شرایطی راهی چینمیشود که پکن طی هفتههای اخیر بر ضرورت کاهش تنش در خاورمیانه و حفظ عبور و مرور عادی از هرمز تاکید کرده و تهران نیز در تلاش است برای وضعیت اینآبراه، راهکاری منطقهای و مبتنی بر گفتوگو ایجاد کند.
سفر عراقچی تنها چند روز پس از برگزاری اجلاس سازمان همکاری شانگهای در بیشکک و هجدهمین اجلاس سران بریکس در دهلینو انجام میشود؛ دو نشستی که ایران در آنها حضور داشت و چین نیز از بازیگران اصلی هر دو چارچوب است. در اجلاس شانگهای، مسعود پزشکیان با شی جینپینگ دیدار و گفتوگو کرد و در اجلاس بریکس نیز رئیسجمهور چین در سخنرانی خود بر ضرورت کاهش تنش، پایان خصومتها و دستیابی به آتشبس دائمی و جامع از مسیر سیاسیت تاکید کرد. شی همچنین گفت چین در کنار اعضای بریکس برای برقراری صلح و ثبات در منطقه نقش خود را ایفا خواهد کرد.
با این حال، مواضع چین را نباید به معنای اعلام آمادگیبرای میانجیگری مستقیم میان ایران و آمریکا تلقی کرد. آنچه تاکنون از سوی پکن مطرح شده، بیشتر بر حمایت از راهکار سیاسی و دیپلماتیک، حفظ امنیت کشتیرانی و ایجاد ثبات منطقهای متمرکز است. گوئو جیاکون،سخنگوی وزارت امور خارجه چین، نیز روز سهشنبه اعلام کرد که پکن تحولات خلیج فارس و خاورمیانه را با جدیت دنبال میکند و امیدوار است طرفهای درگیر اختلافات خود را از طریق راهکارهای سیاسی و دیپلماتیک حل کنند.
اهمیت هرمز برای چین اما باعث شده این مواضع صرفاً در سطح یک موضعگیری سیاسی باقی نماند. چین بزرگترین واردکننده نفت جهان است و بخش قابل توجهی از انرژی مورد نیاز این کشور از مسیرهای دریایی منطقه عبور میکند. از این رو، تداوم ناامنی در هرمز میتواند از طریق افزایش قیمت انرژی، هزینه حملونقل و اختلال در زنجیرههای تامین، مستقیماً بر اقتصاد چین اثر بگذارد. گزارش مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی نیز جنگ ایرانو اختلال در تردد از هرمز را عاملی برای ایجاد چالشهای اقتصادی و انرژی برای چین دانسته است. اندیشکده چتمهاوس نیز هشدار داده است که حتی بازگشایی هرمز به معنای پایان ریسک نیست و ایران همچنان توانایی ایجاد اختلال مجدد در این مسیر را دارد.
در چنین شرایطی، یکی از محورهای احتمالی رایزنیعراقچی میتواند طرح ایران و عمان برای ایجاد ترتیب اتیدر زمینه کشتیرانی در هرمز باشد. البته شاهد بودیم که نشست صلاله درباره طرح ایران و عمان که قرار بود دوشنبه برگزار شود، به دلایلی از جمله نگرانیهای ریاض فعلا به تعویق افتاده است. پکن بهطور طبیعی از هر ابتکاری که به بازگشت ثبات و جریان عادی تجارت در اینآبراه کمک کند، استقبال خواهد کرد؛ اما مسئله مهم این است که حمایت چین تا کجا پیش خواهد رفت. پکن به احتمال زیاد حاضر است از راهکارهای دیپلماتیک،گفتوگوهای منطقهای و ایجاد تفاهم میان کشورهای خلیجفارس حمایت کند، اما ورود مستقیم به یک تعهد امنیتی یاتقابل با آمریکا با ملاحظات گستردهتر چین در سیاستخارجی و اقتصاد جهانی آن در تعارض است.
درخواستهای احتمالی تهران از پکن
از سوی دیگر، تهران میتواند این سفر را صرفاً به رایزنیدرباره هرمز محدود نکند و از ظرفیت چین برای کاهش سوءتفاهمهای موجود میان ایران و کشورهای منطقه بهره بگیرد. تجربه توافق تهران و ریاض در سال ۲۰۲۳ نشان داد که پکن میتواند در صورت وجود اراده سیاسیطرفها، نقش تسهیلگر و نزدیککننده دیدگاههایکشورهای منطقه را ایفا کند. در شرایط کنونی نیز ایجادیک سازوکار گفتوگوی ایران، چین و کشورهای خلیجفارس میتواند یکی از مسیرهای قابل بررسی برای کاهش تنشهای منطقهای باشد. آن هم در حالی که به گفته برخی منابع خارجی یکی از نگرانیهای عربستان سعودی که منجر به تعویق نشست صلاله شده، این است که توافق تهران و مسقط بتواند ترتیبات جدیدی را در تنگه هرمز تثبیت کند، بدون آنکه همه کشورهای شورای همکاری در شکلگیری آن نقش داشته باشند. شاید نقشآفرینی چین با توجه به روابط خوبی که با کشورهای منطقه دارد بتواند به رفع برخی سوءتفاهمها کمک کند.
بر این اساس، دستاورد احتمالی سفر عراقچی بیش از آنکه یک توافق فوری و بزرگ باشد، میتواند در تثبیت حمایت سیاسی چین از راهکار منطقهای هرمز، حفظ کانالهای اقتصادی و تجاری و فعالتر شدن نقش پکن در کاهش تنشهای میان ایران و کشورهای خلیج فارس نمود پیدا کند. در نهایت، این سفر آزمونی برای شراکت راهبردی تهران و پکن نیز خواهد بود؛ آزمونی که مشخص میکند چین در شرایطی که امنیت انرژی خود را در گرو ثبات هرمز میبیند، تا چه اندازه حاضر است از ظرفیتسیاسی و دیپلماتیک خود برای مدیریت بحران استفاده کند.
انتهای پیام/
