بلقیس؛ شهری که ۱۵ قرن تاریخ را در دل خود پنهان کرده است

به گزارش خبرگزاری برنا خراسان شمالی ،دکتر نیک‌گفتار، کارشناس میراث فرهنگی اسفراین، در گفتگو با برنا و تشریح پیشینه شهر تاریخی بلقیس اظهار کرد: محدوده‌ای که امروز به عنوان شهر تاریخی اسفراین یا شهر بلقیس شناخته می‌شود، بر اساس اسناد و شواهد تاریخی، پیشینه‌ای مربوط به دوران پیش از اسلام و دوره ساسانی دارد.

وی افزود: این شهر در سال ۳۱ هجری قمری و در زمان خلافت عثمان توسط فردی به نام عمرو بن کرز فتح شد و در قرون سوم و چهارم هجری نیز از جایگاه مهمی برخوردار بود و «ابوالعباس اسفراینی» از جمله حاکمان این منطقه به شمار می‌رفت.

شکوفایی اسفراین در دوره سلجوقی

نیک‌گفتار با اشاره به دوره سلجوقی گفت: شهر تاریخی اسفراین در دوره سلجوقیان رشد و شکوفایی قابل توجهی داشت و هنرهای مختلف در آن رونق گرفت.

وی ادامه داد: یکی از هنرهای شاخص این منطقه، فلزکاری بود و آثار ارزشمندی که به اسفراینی‌ها نسبت داده می‌شود، امروز در موزه‌های معتبر جهان از جمله موزه ملی ایران و موزه لوور فرانسه نگهداری می‌شود.

برخلاف تصور عمومی؛ مغول‌ها شهر بلقیس را نابود نکردند

این کارشناس میراث فرهنگی با اشاره به دوره ایلخانی اظهار کرد: برخلاف تصور عمومی که حمله مغول را عامل اصلی نابودی شهر بلقیس می‌دانند، اسناد و شواهد تاریخی چنین تصویری را تأیید نمی‌کند.

نیک‌گفتار افزود: اتفاقاً در دوره ایلخانی، این شهر در مقطعی به اوج آبادانی و شکوفایی خود رسید و وجود شواهد مربوط به ضرب سکه در این دوره، نشانه‌ای از اهمیت اقتصادی و سیاسی اسفراین است.

وی ادامه داد: خاندان جوینی نیز در این دوره در منطقه نقش مهمی داشتند و در اسناد تاریخی به حضور و حاکمیت آنان در این محدوده اشاره شده است.

سفالگری و فلزکاری؛ نشانه‌های رونق اقتصادی و هنری

نیک‌گفتار با اشاره به یافته‌های باستان‌شناسی شهر بلقیس گفت: سفالگری نیز از دیگر هنرهای برجسته این شهر بوده و آثار سفالی ارزشمندی از این محوطه به دست آمده است.

وی اظهار کرد: مجموعه این آثار نشان می‌دهد که شهر تاریخی اسفراین در دوره‌های مختلف، علاوه بر اهمیت سیاسی و اقتصادی، از نظر صنایع دستی و هنر نیز جایگاه ویژه‌ای داشته است.

بیشترین آسیب‌ها در دوره تیموری

این کارشناس میراث فرهنگی اسفراین با اشاره به حملات تیمورلنگ بیان کرد: بخش قابل توجهی از تخریب‌های شهر در دوره تیموری اتفاق افتاد.

وی افزود: در منابع تاریخی آمده است که تیمور این شهر را در مدت کوتاهی مورد حمله و تخریب قرار داد و شمار زیادی از نیروهای آن کشته شدند.

نیک‌گفتار ادامه داد: «کلاویخو»، جهانگرد و سفیر اسپانیا، نیز در سفر خود از این منطقه با عنوان «رباط اسفراین» یاد کرده و شهری بزرگ و گسترده اما متروکه را توصیف کرده است.

وی گفت: شهاب‌الدین ابوالعباس خافی نیز در سال ۸۲۲ هجری قمری از این منطقه بازدید کرده و در گزارش خود به متروکه بودن شهر اشاره دارد که می‌تواند بیانگر شدت آسیب‌های واردشده در دوره تیموری باشد.

تلاش برای احیای دوباره شهر

نیک‌گفتار اظهار کرد: در اواخر دوره تیموری، برخی حاکمان و خاندان‌های هنردوست در آبادانی دوباره منطقه نقش داشتند و آثاری همچون مقبره شیخ آذری از نشانه‌های حیات فرهنگی این دوره در اسفراین است.

وی افزود: در دوره صفوی نیز اسفراین دوباره از رونق برخوردار شد و در منابع تاریخی به کارگاه‌ها و فعالیت‌های مختلف اقتصادی این منطقه اشاره شده است.

از ورود فیل‌های هندی تا روزهای پایانی رونق

این کارشناس میراث فرهنگی اسفراین با اشاره به منابع دوره صفوی گفت: حتی در دوره شاه عباس به حیات وحش منطقه و ورود فیل از هندوستان اشاره شده که نشان‌دهنده اهمیت و جایگاه اسفراین در آن دوره است.

نیک‌گفتار ادامه داد: اما در اواخر دوره صفویه، حملات افغان‌ها و تغییرات جمعیتی موجب شد این شهر به‌تدریج متروکه و روند تخریب آن تشدید شود.

چرا نام «بلقیس» بر این شهر گذاشته شد؟

وی درباره علت نامگذاری این محوطه به «شهر بلقیس» نیز گفت: این نام در دوره‌های متأخر، به‌ویژه دوره قاجار، در میان مردم رواج پیدا کرد.

نیک‌گفتار افزود: در فرهنگ عمومی آن دوره، داستان‌های مربوط به حضرت سلیمان و ملکه سبا، یعنی بلقیس، با این محوطه تاریخی پیوند خورد؛ چراکه در روایت‌های عامیانه، بلقیس با بناهای باشکوه و گنجینه‌های فراوان شناخته می‌شد.

حفاری‌های تاریخی برای یافتن گنجینه

این کارشناس میراث فرهنگی اسفراین با اشاره به حفاری‌های انجام‌شده در دوره قاجار گفت: در دوره ناصرالدین شاه، بخش‌هایی از محوطه‌های تاریخی ایران مورد توجه حفاران و سودجویان قرار گرفت و شهر تاریخی اسفراین نیز از این روند در امان نماند.

وی افزود: بخش‌هایی از محوطه که ممکن است امروز به اشتباه به عنوان ورودی یا دروازه تصور شوند، در واقع حاصل جابه‌جایی و برداشت خاک برای یافتن اشیای تاریخی هستند.

نیک‌گفتار تصریح کرد: خاک این محوطه در گذشته جابه‌جا و سرند می‌شده و اشیای ارزشمند بسیاری از دل آن بیرون آورده شده است؛ به‌گونه‌ای که در برخی گزارش‌های تاریخی حتی از انتقال کیسه‌های سکه از این محوطه سخن گفته شده است.

وی در پایان خاطرنشان کرد: شهر تاریخی بلقیس اسفراین، روایتگر دوره‌های متعدد تاریخی از پیش از اسلام تا دوره اسلامی است و آثار به‌جامانده از آن، تصویری روشن از شکوه، هنر، اقتصاد و تحولات تاریخی این منطقه ارائه می‌دهد.