مجید انتظامی؛ روایتگر موسیقایی رنج و پایداری یک ملت
موسیقی مجید انتظامی در حوزه دفاع مقدس را نمیتوان صرفا موسیقی جنگی قلمداد کرد بلکه این آثار روایت موسیقایی وجدان، رنج و ایستادگی یک ملت هستند. او با بهرهگیری از دانش عمیق ارکستراسیون و پرهیز از شعارزدگی صوتی، آثاری تولید کرد که فارغ از تصویر نیز واجد ارزش فرمال، زیباشناختی و اجرایی در سالنهای کنسرت و رپرتوار ارکسترهای سمفونیک هستند و از ارکان جاودانه فرهنگ شنیداری معاصر ایران به شمار میروند.
انتظامی موسیقیدان، آهنگساز، نوازنده اُبوا و رهبر پیشکسوت ارکستر متولد ۱۳۲۶ در تهران است. وی در دوره ابتدایی آغاز به فراگیری موسیقی کرد و یک سال پس از گرفتن دیپلم هنرستان وارد ارکستر سمفونیک شد و زیر نظر آنتوان کاتلوس اُبوا، آموخت. انتظامی سلفژ، تئوری و هارمونی را نزد ثمین باغچهبان و مصطفی کمال پورتراب آموزش دید و نخستین نُت موسیقی را به کمک پورتراب نوشت.
انتظامی فارغالتحصیل کنسرواتوار برلین است. نخستین تجربه موسیقی تصویری او با ساخت موسیقی فیلم کوتاه «زال و سیمرغ» در سال ۱۳۵۶ بود و با فیلم «سفر سنگ» به طور حرفهای کار ساخت موسیقی فیلم را آغاز کرد. انتظامی حدود یکصد موسیقی فیلم و حدود ۱۰ موسیقی صحنهای نوشته است.
وی از برگزیدگان هشتمین همایش چهرههای ماندگار در سال ۱۳۸۹ است و سال ۱۳۹۳ به عنوان جهادگر عرصه فرهنگ و هنر نشان افتخار دریافت کرده است. انتظامی با دریافت پنج سیمرغ بلورین برای فیلمهای «بای سیکل ران»، «روز واقعه»، «آژانس شیشهای»، «دیوانهای از قفس پرید» و «مجنون» برنده بیشترین سیمرغ بلورین در بخش بهترین موسیقی متن جشنواره فیلم فجر است.
سمفونیهای «ایثار»، «انقلاب اسلامی»، «خرمشهر»، «صلح»، موسیقی متن سریالهای «شیخ بهایی»، «آواز مه»، «تنهاترین سردار»، «مردان آنجلس» و فیلمهای «ترن»، «بازمانده»، «عقابها»، «شب بیست و نهم»، «سناتور»، «وصل نیکان»، «گذرگاه»، «مرد آفتابی»، «بوی پیراهن یوسف»، «از کرخه تا راین»، «مریم مقدس»، «و آسمانی آبی»، «جایی برای زندگی»، «سوءظن» و «زمهریر» از دیگر آثار انتظامی است.
موسیقی سینمای دفاع مقدس هویتی متمایز دارد که بخش اعظم آن با نام مجید انتظامی گره خورده است. انتظامی با تحصیلات آکادمیک در موسیقی کلاسیک، توانست استانداردهای ارکسترال جهانی، تکنیکهای پیشرفته ارکستراسیون و چندصدایی غربی را با نغمات بومی، لحنهای ایرانی و تمهای حماسی عرفانی پیوند بزند.
برخلاف برخی رویکردهای صرفا تهییجی و مارشگونه اولیه در سالهای آغازین جنگ، انتظامی رویکردی روانشناختی، انسانی، دراماتیک و باطنی به دفاع مقدس ارائه داد؛ رویکردی که هم اندوه عمیق جانبازی و شهادت را بازتاب میداد و هم ابعاد حماسی و ایستادگی رزمندگان را به تصویر میکشید.
برای ساخت موسیقی فیلمها ریاضت کشیدم
مجید انتظامی در گفت و گویی با خبرنگار ایرنا در جریان برگزاری کنسرت «همراه با خاطرهها» که پس از ۱۱ سال دوری او از صحنه، برگزار شد، درباره نقش خود به عنوان آهنگساز در فیلمهای مطرح و پرفروش و محبوبیت این فیلمها به واسطه آهنگسازی خود اظهارداشت: این برداشتی که موسیقی از فیلم بهتر بوده، شاید زیاد درست نباشد، من این تمها و موسیقیها را از دل فیلمها بیرون آوردم، این فیلم حتما یک موضوع و مفهومی داشته است که این تم از آن بیرون آمده است، بنابراین این گونه نمیتوان گفت که موسیقی یک چیز جدابافته بوده است.
وی گفت: اگر موسیقی یک چیز جدابافته بود، شایسته فیلم نبوده است، همه بخشهای آن با فیلم مطابقت دارد و بر آن اثرگذار است. برای ساخت موسیقی فیلمها ریاضت کشیدم، با شخصیتهای فیلمها زندگی کردم، اگر به شخصیتی در فیلم تیر اصابت کرده، به من هم تیر اصابت کرده است، اگر او شیمیایی شده، من هم شیمیایی شدم، به همین دلیل موسیقی این فیلمها از قلب من جوشیده و بیرون آمده است.
انتظامی افزود: حتما آن افرادی که این موسیقیها را دوست دارند، قلبشان برای وطنشان میتپد، دلشان میخواهد این مملکت آباد بماند، آباد باشد و همه ما باید دست به دست هم بدهیم ایران را بزرگ کنیم، این موضوعهایی بوده که در این فیلمها وجود داشته است من اینها را با زبان موسیقی بیان کردم، من عاشق وطنم هستم، همه مردم اگر از ایران بروند، من نمیروم، من میمانم، فکر نکنید زندگی در این شرایط برای من آسان است، برای من هم سخت است، اما باید بمانیم، چون اینجا خاک ماست.
شاخصترین آثار دفاع مقدس انتظامی
فیلم «از کرخه تا راین» به نویسندگی و کارگردانی ابراهیم حاتمیکیا محصول سال ۱۳۷۱ است. هما روستا، علی دهکردی، هانس نویمن، صادق صفایی، اصغر نقی زاده، پرویز شیخ طادی، مجید صفوی، نوربرت هانزیگ، نایکل گریل و اندریاس کورتز بازیگران این فیلم هستند.
«از کرخه تا راین» نخستین همکاری سینمایی ایران و آلمان است. این فیلم در سال ۱۴۰۱ در نظرسنجی ماهنامه فیلم به عنوان یکی از ۱۰ فیلم برتر جنگی تاریخ سینمای ایران انتخاب شده است.
«از کرخه تا راین» به سرنوشت چند قربانی استفاده از جنگافزار شیمیایی در جنگ عراق علیه ایران میپردازد. داستان فیلم درباره رزمندهای به نام سعید است که بر اثر بمبهای شیمیایی نابینا شده به همراه گروهی از همرزمانش برای معالجه به آلمان اعزام میشود. لیلا خواهر سعید که سال هاست در آلمان با شوهر آلمانی و پسرشان یوناس (یونس) زندگی میکند، سعید را در آسایشگاه میبیند. بین سعید و یونس رابطه عاطفی عمیقی برقرار میشود و...
شاخصه اصلی موسیقی این فیلم، استفاده هوشمندانه از صدای سوت انسان (اجرا توسط زندهیاد علیرضا خورشیدفر) به عنوان ساز سولو و موتیف هدایتگر است. سوت در بافت صدایی فیلم، تمثیلی از تنهایی، غربت جانباز شیمیایی در دیار بیگانه و سوز درونی اوست.
همچنین اوجگیری نغمه با همراهی ارکستر زهی و آکوردهای ماژور در صحنههای پایانی، مفهوم شهادت را نه به مثابه شکست، بلکه عروج و پالایش به تصویر میکشد. برای شنیدن قطعه «از کرخه تا راین» اینجا مراجعه کنید.
فیلم «بوی پیراهن یوسف» به کارگردانی ابراهیم حاتمیکیا، نویسندگی ابراهیم حاتمیکیا و داریوش مودبیان و تهیهکنندگی مجید مدرسی محصول ۱۳۷۴ است. علی نصیریان، نیکی کریمی، جعفر دهقان، شیرین بینا، قاسم زارع، عزیزالله هنرآموز، حسن زارعی، مهران قدکچیان و حسن پورشیرازی از بازیگران فیلم هستند.
در خلاصه داستان این فیلم درام آمده است: دایی غفور راننده یک تاکسی فرودگاه، با وجود همه مدارکی که ثابت میکند پسرش یوسف در جنگ شهید شده، هنوز فکر میکند که او زنده است و حتی حرف دامادش اصغر را که همرزم یوسف بوده قبول نمیکند. او با این که پلاک یوسف را هم در شکم یک کوسه یافتهاند، همیشه منتظر است پسرش بازگردد. دایی غفور در فرودگاه با دختر جوانی به نام شیرین آشنا میشود که برای یافتن برادرش خسرو که در جنگ گم شده از اروپا به ایران آمده است و...
شاید ماندگارترین و نمادینترین اثر انتظامی در گونه دفاع مقدس باشد. تم اصلی فیلم با ساز سوت/فلوت آغاز میشود که حس انتظار، تعلیق و غربت خانوادههای مفقودالاثر و آزادگان را القا میکند.
استفاده از ارکستر زهی گسترده همراه با اوجهای کُرال پرشکوه، تبدیل حس یک فرد (پدر در انتظار پسر) به یک عاطفه جمعی ملی را محقق میکند. ملودی دراماتیک آن ترکیبی کمنظیر از حزن و امید بازگشت است. برای شنیدن اثر اینجا مراجعه کنید.
فیلم «آژانس شیشهای» به نویسندگی و کارگردانی ابراهیم حاتمیکیا محصول ۱۳۷۶ است. پرویز پرستویی، رضا کیانیان، حبیب رضایی، اصغر نقیزاده، قاسم زارع، بیتا بادران و بهروز شعیبی از بازیگران این فیلم هستند.
داستان فیلم درباره یک رزمنده سابق جنگ ایران و عراق به نام عباس حیدری است که بر اثر جراحت جنگی در آستانه مرگ است. همرزم سابقش، حاج کاظم، تصمیم میگیرد که عباس را برای معالجه فوری به لندن ببرد، اما کارها طوری پیش میرود که آنها موفق نمیشوند هزینه بلیت هواپیما را سر وقت تأمین کنند. حاج کاظم که مرگ عباس را برنمیتابد، برای نجات او دست به گروگانگیری در آژانس هواپیمایی میزند.
انتظامی برای ساخت موسیقی این فیلم فضایی کاملاً پرتنش و مدرنتر خلق کرده است. استفاده از سازهای کوبهای، الگوهای ریتمیک مقطع و ضربانگونه برای القای «زمان رو به پایان» عباس (جانباز رو به شهادت) از ویژگیهای این اثر است. بهرهگیری از سازهای بومی جنوب مانند نیانبان و دمام در کنار ارکستر زهی، پیوند میان میدان رزم دیروز و فضای متشنج تهران امروز را از حیث صوتی تثبیت میکند. برای شنیدن قطعهای از فیلم (نامهای به فاطمه) اینجا مراجعه کنید.
فیلم سینمایی «دوئل» به نویسندگی و کارگردانی احمدرضا درویش و تهیهکنندگی تقی علیقلیزاده محصول سال ۱۳۸۲ است. سعید راد، پژمان بازغی، پریوش نظریه، انوشیروان ارجمند، کامبیز دیرباز، پرویز پرستویی و هدیه تهرانی بازیگران این فیلم هستند.
داستان فیلم «دوئل» درباره زمان حمله رژیم صدام به خرمشهر و روستای حین است. زمانی که تمام مردم اهواز و خرمشهر در حال دفاع هستند. در این میان فردی به نام زینال حمیداوی که اهل روستای حین است به همراه دوستش یحیی گروهی کوچکی را برای دفاع روستا تشکیل دادند. ماجرا از آنجایی آغاز میشود که گروهی که خود را افراد دولتی معرفی میکنند، ماموریتی محرمانه به زینال و یحیی ابلاغ میکنند.
موسیقی فیلم «دوئل» یکی از پیچیدهترین و حجیمترین ارکستراسیونهای انتظامی در سینمای جنگ است، ترکیب ارکستر سمفونیک بزرگ با سازهای کوبهای محلی جنوب و نواهای بومی خوزستان از ویژگیهای این موسیقی است. اثر دارای پویایی ریتمیک بسیار بالا، خطوط باس پرتنش و لحنی حماسی و مهیب است که صحنههای مقاومت خرمشهر و انفجارها را با رنگآمیزی صوتی پرقدرت پوشش میدهد.
موسیقی متن این فیلم با سبک سمفونی خرمشهر، حماسی و سنتی در یک مجموعه با ۲۰ قطعه موسیقی ساخته شده است که از سازهای نی انبان، کمانچه، پیانو و از سازهای سنتی جنوبی استفاده شده است. این موسیقی فضای صحنه را با تم قهرمانمحور به خوبی به مخاطب القا میکند و موسیقی به بیننده تحمیل نمیشود بلکه در لحظات احساسی یا تعلیقآمیز به تصویر کشیده میشود. برای شنیدن موسیقی فیلم «دوئل» اینجا مراجعه کنید.
همچنین فیلمهای «حمله به اچ۳» و «گذرگاه» به کارگردانی شهریار بحرانی، «کانیمانگا» به کارگردانی سیفالله داد آثاری اکشن و عملیاتی هستند که انتظامی در آنها قدرت خود را در خلق موسیقی نظامی حماسی با تمپوی بالا، سازهای بادی برنجی پرطنین و سازهای کوبهای قدرتمند ارکسترال به نمایش گذاشته است. فیلم «گذرگاه» از نخستین نمونههای موفق پیوند سنتور و سازهای سنتی ایرانی با بافت سمفونیک برای خلق فضایی عارفانه در بستر خطوط مقدم جبهه است.
انتظامی علاوه بر موسیقی فیلم، تجربههای خود را در قالب فرمهای کلاسیک ارکسترال نیز به نمایش گذاشته است؛ سمفونی «ایثار» اثری چندبخشی برای ارکستر سمفونیک و گروه کُر که با الهام از رشادتها و جانفشانیهای دوران دفاع مقدس نگاشته شده و فرمهای سونات و موومانهای روایی را با تمهای ملودیک ایرانی تلفیق میکند.
سمفونی «خرمشهر» (سمفونی پیروزی) به سفارش بازنمایی روزهای سقوط تا آزادسازی خرمشهر؛ ساختاری سه یا چهار موومانی شامل هجوم و تهاجم، مقاومت و اشغال، نبرد، و سرانجام پیروزی و جشن آزادی که اوجگیری شکوه سازهای بادی و کُر در موومان پایانی شاخصه آن است.
همچنین سمفونی «کارون» و پوئمسمفونی «صلح» آثاری است که نگاهی فراتر از صرفاً صحنه نبرد دارد و به پیامدهای انسانی، ارزش ایستادگی و ستایش زندگی و آرامش پس از جنگ میپردازند.
ویژگیهای موسیقی فیلمهای دفاع مقدس مجید انتظامی
موسیقی فیلمهای دفاع مقدس مجید انتظامی، جایگاه ویژهای در تاریخ سینمای ایران دارند و نشاندهنده تواناییهایی او در ایجاد پیوند میان تکنیکهای کلاسیک با احساسات ملی و حماسی است. این موسیقیها نه تنها پسزمینه صوتی فیلم بلکه راوی درونی ناگفتههای جنگ هستند.
موسیقی انتظامی در گونه دفاع مقدس، فراتر از یک همراهی ساده تصویری و نمایشپردازی صوتی است. او با درک عمیق از روایتگری موسیقی کلاسیک و ترکیب آن با سازبندیهای حماسی، توانسته است مفاهیمی همچون شهادت، فراق، انتظار و غرور ملی را با زبان موسیقی بیان کند.
انتظامی در آثار دفاع مقدسی خود همچون «از کرخه تا راین»، «آژانس شیشهای»، «بوی پیراهن یوسف» از ترکیببندیهای خاصی استفاده میکند؛ او معمولاً از سازهای زهی برای القای حس تعلیق و غم و از سازهای بادی برنجی برای بیان حماسه و صلابت استفاده میکند. استفاده از سازهایی همچون ترومپت برای بیان تنهایی و صلابت و اُبوا یا ویولن برای بیان سوز و گداز و تنهایی مادرانه/عاشقانه، امضای صوتی او در این گونه است.
برخلاف برخی موسیقیهای کلیشهای جنگی که صرفا بر طبل و سازهای کوبهای تکیه دارند، موسیقی انتظامی به درون شخصیتها نفوذ میکند. او برای شخصیتهای آسیبدیده مانند جانبازان در فیلم «از کرخه تا راین» تمهای ملودیک بسیار نرم و گاهی «مینیمال» میسازد که تضاد عجیبی با فضای خشن جنگ ایجاد میکند. این تضاد، بیننده را وادار به همدلی عمیق با رنج انسانی پشت جنگ میکند.
انتظامی برای هر مفهوم یا شخصیت اصلی، یک تم موسیقایی مشخص میسازد که با تکرار و تغییر در طول فیلم، رشد میکند. به عنوان مثال، تم موسیقی از «کرخه تا راین»، یک ملودی ساده و در عین حال پیچیده از نظر عاطفی است که تمام بار خاطرهانگیز، دوری از وطن و رنج مجروحیت را در خود جای داده است. شنیدن چند نت اول این قطعه، برای مخاطب ایرانی کافی است تا کل فضای روایی فیلم را بازخوانی کند.
یکی از ویژگیهای نبوغآمیز انتظامی این است که موسیقی او ضدجنگ است، نه جنگطلب. موسیقیهای او در این گونه، بیش از آنکه بر طبل جنگ بکوبند، بر هزینههای انسانی و شکوه ایثار تمرکز دارند. او خشونت فیزیکی جنگ را با موسیقی تلطیف میکند و آن را به یک تجربه معنوی و انسانی ارتقا میدهد.
همچنین انتظامی با حفظ ساختارهای موسیقی سمفونیک غربی، از رنگآمیزیهای صوتی بهره میبرد که برای گوش ایرانی آشناست. او بدون استفاده مستقیم از ملودیهای فولکلور، حس موسیقی ایرانی مانند استفاده از فواصل و تکنیکهایی که یادآور دستگاههای موسیقی اصیل ایرانی است را در بافت ارکسترال خود میتند. این امر باعث میشود موسیقی او همزمان جهانی (به دلیل فرم ارکسترال) و ملی (به دلیل روح حاکم بر ملودی) باشد.
