از خام‌فروشی تا ارزش‌آفرینی / روایت یک مسیر تازه برای توسعه خراسان شمالی
به گزارش تحلیلی برنا ،خراسان شمالی برای عبور از اقتصاد مبتنی بر فروش مواد اولیه و محصولات خام، بیش از هر چیز به تغییر نگاه مدیریتی، ایجاد زیرساخت‌های اقتصادی و تکمیل زنجیره ارزش تولید نیاز دارد؛ مسیری که توسعه عرضه بورسی زعفران را می‌توان یکی از گام‌های عملی آن دانست.
در اقتصادی که بخش مهمی از معیشت خانوارها به کشاورزی و تولید وابسته است، افزایش سطح زیر کشت یا رشد میزان برداشت، به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش درآمد تولیدکنندگان نیست. آنچه سرنوشت اقتصادی محصول را تعیین می‌کند، تنها میزان تولید نیست؛ بلکه چگونگی نگهداری، عرضه، قیمت‌گذاری، فرآوری و دسترسی به بازارهای فروش نیز سهم تعیین‌کننده‌ای در ارزش نهایی آن دارد.
این واقعیت برای خراسان شمالی، استانی برخوردار از ظرفیت‌های قابل توجه کشاورزی، معدنی و دامپروری، اهمیت دوچندانی دارد. سال‌هاست یکی از مسائل اساسی اقتصاد تولید در بسیاری از مناطق، فاصله میان ارزش واقعی محصول و سهمی است که در نهایت نصیب تولیدکننده می‌شود؛ فاصله‌ای که در برخی موارد، به دلیل تعدد واسطه‌ها، ضعف زیرساخت‌های نگهداری و محدودیت دسترسی مستقیم به بازار، افزایش می‌یابد.
در چنین شرایطی، تمرکز مدیریت استان بر جلوگیری از خام‌فروشی و توسعه زیرساخت‌های عرضه و فروش محصولات، می‌تواند زمینه‌ساز تغییر در معادلات اقتصادی تولید باشد؛ تغییری که هدف آن، عبور از فروش صرف محصول و حرکت به سمت ارزش‌آفرینی بیشتر در داخل استان است.
زعفران فاروج؛ ظرفیتی فراتر از یک محصول کشاورزی
فاروج یکی از کانون‌های مهم تولید زعفران در خراسان شمالی است؛ محصولی ارزشمند که علاوه بر نقش آن در درآمد خانوارهای کشاورز، ظرفیت مناسبی برای تقویت اقتصاد محلی، ایجاد فرصت‌های شغلی و توسعه فعالیت‌های مرتبط با نگهداری، بسته‌بندی، فرآوری و تجارت دارد.
بر اساس آمار اعلام‌شده در گزارش بازدید استاندار خراسان شمالی از مرکز بورس زعفران فاروج، امسال بیش از سه هزار و ۶۲۵ هکتار از اراضی کشاورزی این شهرستان به کشت زعفران اختصاص یافته و پیش‌بینی می‌شود حدود هزار و ۵۰۰ تن گل زعفران از این سطح برداشت شود.
این ارقام، اهمیت اقتصادی زعفران را برای شهرستان فاروج و استان خراسان شمالی نشان می‌دهد؛ اما پرسش اساسی این است که چه میزان از ارزش اقتصادی ایجادشده در مسیر تولید تا عرضه نهایی، به کشاورزان و اقتصاد محلی بازمی‌گردد؟
پاسخ به این پرسش، تنها در افزایش تولید خلاصه نمی‌شود. اگر محصولی با زحمت فراوان تولید شود، اما تولیدکننده به دلیل محدودیت امکانات نگهداری یا نبود دسترسی مناسب به بازار ناچار باشد آن را در شرایط نامطلوب عرضه کند، بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی آن محصول بالفعل نخواهد شد.
از همین منظر، توسعه زیرساخت‌های عرضه بورسی زعفران را باید فراتر از راه‌اندازی یک مرکز معاملاتی ارزیابی کرد؛ اقدامی که در صورت تکمیل الزامات اجرایی و استقبال فعالان بازار، می‌تواند به بهبود سازوکار فروش و تقویت موقعیت اقتصادی کشاورزان کمک کند.
بهمن نوری و تأکید بر زیرساخت‌سازی برای مقابله با خام‌فروشی
بهمن نوری، استاندار خراسان شمالی، در بازدید از مرکز بورس زعفران فاروج، جلوگیری از خام‌فروشی محصولات کشاورزی، معدنی و لبنی را از سیاست‌های جدی استان در دو سال گذشته عنوان کرده است.
این رویکرد، بر ضرورت تغییر نگاه به توسعه اقتصادی تأکید دارد؛ نگاهی که به‌جای اکتفا به میزان تولید، بر چگونگی تبدیل ظرفیت‌های موجود به درآمد پایدار، ارزش افزوده بیشتر و فرصت‌های اقتصادی جدید متمرکز می‌شود.
در این چارچوب، نقش مدیریت استان صرفاً پیگیری افزایش تولید نیست؛ بلکه فراهم‌کردن زمینه فعالیت زیرساخت‌هایی است که بتوانند مسیر دسترسی تولیدکنندگان به بازار را هموارتر کنند.
توسعه مراکز عرضه بورسی، ایجاد امکانات مناسب برای نگهداری محصول، تقویت سازوکارهای شفاف قیمت‌گذاری و فراهم‌کردن بستر حضور مؤثرتر تولیدکنندگان در معاملات، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تکمیل زنجیره اقتصادی زعفران کمک کند.
اهمیت این رویکرد زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم ارزش‌آفرینی در بخش کشاورزی، صرفاً با تولید محصول باکیفیت محقق نمی‌شود؛ بلکه به وجود شبکه‌ای از زیرساخت‌ها و خدمات نیاز دارد که محصول را از مزرعه به بازاری رقابتی و قابل اتکا متصل کند.
بورس زعفران؛ گامی برای کاهش فاصله کشاورز تا بازار
یکی از چالش‌های مطرح‌شده از سوی استاندار خراسان شمالی، حضور دلالان و واسطه‌های متعدد در بازار زعفران و انتقال بخشی از منافع اقتصادی محصول از تولیدکنندگان به حلقه‌های واسطه‌ای است.
عرضه بورسی می‌تواند با فراهم‌کردن سازوکارهای شفاف‌تر معاملاتی، دسترسی به اطلاعات قیمت و امکان انتخاب زمان مناسب فروش، قدرت تصمیم‌گیری کشاورزان را افزایش دهد.
در بازارهایی که تولیدکننده از اطلاعات کافی درباره قیمت و شرایط عرضه برخوردار نیست، امکان فروش محصول در شرایط نامناسب بیشتر می‌شود. در مقابل، شفافیت اطلاعات و دسترسی به بسترهای استاندارد معاملاتی می‌تواند زمینه انتخاب آگاهانه‌تر و کاهش وابستگی به واسطه‌های غیرضروری را فراهم کند.
البته موفقیت این سازوکار به عواملی همچون دسترسی آسان کشاورزان به مراکز عرضه، آموزش و آشنایی با معاملات بورسی، تأمین سرمایه در گردش، امکانات نگهداری استاندارد و وجود خریداران فعال وابسته است.
بنابراین، ارزش واقعی این اقدام زمانی آشکار می‌شود که عرضه بورسی از مرحله ایجاد زیرساخت فراتر برود و به افزایش مشارکت کشاورزان، بهبود شرایط فروش و تقویت سهم آنان از ارزش اقتصادی محصول منجر شود.
دو مرکز بورس زعفران؛ آغاز مسیری برای تکمیل زنجیره ارزش
بر اساس اعلام استاندار خراسان شمالی، برای فعالیت دو مرکز بورس زعفران در استان مجوز صادر شده و یکی از این مراکز به‌زودی افتتاح خواهد شد. همچنین ظرفیت توسعه مراکز بیشتر برای تکمیل زنجیره نگهداری، عرضه و فروش زعفران وجود دارد.
این برنامه را می‌توان بخشی از تلاش برای ایجاد زیرساخت‌های مکمل در اقتصاد کشاورزی استان دانست؛ زیرساخت‌هایی که در صورت بهره‌برداری مؤثر و ارتباط مناسب با تولیدکنندگان و خریداران، می‌توانند به تقویت بازار زعفران کمک کنند.
در واقع، توسعه اقتصادی زمانی شتاب می‌گیرد که حلقه‌های مختلف یک فعالیت تولیدی به‌جای عملکرد جداگانه، در قالب زنجیره‌ای هماهنگ فعالیت کنند. تولید، نگهداری، درجه‌بندی، بسته‌بندی، فرآوری، بازاریابی و فروش، اجزای به‌هم‌پیوسته این زنجیره‌اند و ضعف هر بخش می‌تواند از ارزش اقتصادی سایر بخش‌ها بکاهد.
برای خراسان شمالی، تکمیل چنین زنجیره‌ای می‌تواند فرصتی برای افزایش سهم استان از ارزش محصولاتی باشد که در زمین‌های همین منطقه تولید می‌شوند؛ فرصتی که تحقق آن به سرمایه‌گذاری، مشارکت بخش خصوصی، حمایت هدفمند از تولیدکنندگان و پیگیری مستمر اجرای برنامه‌ها نیاز دارد.
پایان خام‌فروشی؛ فراتر از زعفران
تأکید استاندار خراسان شمالی بر جلوگیری از خام‌فروشی محصولات کشاورزی، معدنی و لبنی، این موضوع را به یکی از محورهای مهم توسعه اقتصادی استان تبدیل می‌کند.
خام‌فروشی صرفاً به معنای عرضه محصول بدون فرآوری نیست؛ در معنای گسترده‌تر، هرگاه محصول در یک منطقه تولید شود اما بخش قابل توجهی از مراحل پردرآمد زنجیره ارزش آن در خارج از همان منطقه شکل بگیرد، فرصت‌های اقتصادی قابل توجهی از دست می‌رود.
توسعه صنایع تبدیلی کشاورزی، فرآوری محصولات معدنی، ایجاد ظرفیت‌های نگهداری و بسته‌بندی، تقویت شبکه توزیع و توسعه بازارهای فروش، می‌تواند به ماندگاری سهم بیشتری از ارزش اقتصادی در داخل استان کمک کند.
چنین رویکردی علاوه بر افزایش ظرفیت درآمدزایی، قابلیت ایجاد اشتغال در بخش‌های مختلف را نیز دارد؛ از فعالیت‌های فنی و صنعتی گرفته تا حمل‌ونقل، انبارداری، بازاریابی و خدمات بازرگانی.
با این حال، عبور پایدار از خام‌فروشی نیازمند برنامه‌ای فراتر از صدور مجوز یا افتتاح واحدهای جدید است. تأمین مالی، رفع موانع سرمایه‌گذاری، تضمین بازار فروش، ارتقای فناوری و سنجش میزان ارزش افزوده ایجادشده در داخل استان، از جمله مؤلفه‌هایی است که باید در کنار توسعه زیرساخت‌ها مورد توجه قرار گیرد.
معیار موفقیت؛ سهم بیشتر تولیدکننده از ارزش افزوده
اقدامات زیرساختی زمانی به نتیجه اقتصادی ملموس می‌رسند که آثار آن‌ها در زندگی تولیدکنندگان و شاخص‌های اقتصادی منطقه نمایان شود.
در حوزه زعفران، میزان مشارکت کشاورزان در معاملات بورسی، بهبود شفافیت قیمت، کاهش هزینه‌های غیرضروری مبادله، توسعه ظرفیت‌های نگهداری و فرآوری و افزایش سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول، می‌تواند بخشی از معیارهای ارزیابی موفقیت این برنامه باشد.
همچنین باید مشخص شود چه میزان از فعالیت‌های مرتبط با زعفران، از جمله بسته‌بندی، فرآوری و خدمات بازرگانی، در داخل استان توسعه می‌یابد و چه تعداد فرصت شغلی پایدار از این مسیر ایجاد می‌شود.
چنین ارزیابی‌ای کمک می‌کند تا فاصله میان اجرای یک برنامه و دستیابی به نتیجه اقتصادی مشخص شود و سیاست‌های حمایتی نیز بر اساس نیازهای واقعی تولیدکنندگان اصلاح شوند.
خراسان شمالی؛ از ظرفیت‌های پراکنده تا اقتصاد ارزش‌آفرین
ظرفیت‌های کشاورزی، معدنی و دامپروری خراسان شمالی، زمانی می‌توانند به موتور پایدار توسعه تبدیل شوند که در کنار تولید، برای نگهداری، فرآوری، عرضه استاندارد و دسترسی به بازار نیز برنامه‌ریزی شود.
توسعه زیرساخت‌های عرضه بورسی زعفران در فاروج، در همین چارچوب قابل بررسی است؛ اقدامی که می‌تواند زمینه حرکت به سمت بازاری شفاف‌تر را فراهم کند و در صورت تکمیل حلقه‌های زنجیره ارزش، به تقویت اقتصاد کشاورزی استان بینجامد.
آنچه در این مسیر اهمیت دارد، تداوم سیاست‌های زیرساختی، مشارکت مؤثر بخش خصوصی، دسترسی واقعی تولیدکنندگان به امکانات جدید و تبدیل برنامه‌های اعلام‌شده به نتایج قابل سنجش است.
توسعه پایدار از جایی آغاز می‌شود که یک استان تنها به تولید بیشتر بسنده نکند، بلکه برای حفظ و افزایش ارزش اقتصادی تولیدات خود نیز زیرساخت بسازد. برای خراسان شمالی، حرکت از خام‌فروشی به سمت تکمیل زنجیره ارزش می‌تواند راهی برای تقویت درآمد تولیدکنندگان، گسترش فعالیت‌های اقتصادی و بهره‌گیری مؤثرتر از ظرفیت‌های بومی باشد؛ مسیری که توسعه عرضه بورسی زعفران فاروج یکی از گام‌های آن به شمار می‌رود.
