با "بیماری هلندی" آشنا شوید

بیماری هلندی به پدیده‌ای گفته می‌شود که در آن یک رونق بزرگ در یک بخش خاص صادراتی (معمولاً منابع طبیعی مانند نفت، گاز یا معدن، یا ورود ناگهانی ارز خارجی) بطور غیرمستقیم به ضعیف شدن بخش‌های تولیدی دیگر مانند صنعت و کشاورزی منجر می‌شود.

نام این پدیده از تجربه هلند پس از کشف گاز در میدان گرونینگن در دهه 1960 گرفته شده است، که افزایش صادرات گاز و ورود ارز، به تقویت پول ملی و از دست رفتن رقابت‌پذیری صنایع دیگر انجامید.

مکانیزم شکل‌گیری

مکانیزم اصلی این پدیده چنین است که نخست یک رونق منبع یا ورود ارز رخ می‌دهد، سپس عرضه ارز در اقتصاد افزایش می‌یابد و کشور به ارز خارجی بیشتری دسترسی پیدا می‌کند. در ادامه، اگر نرخ ارز مدیریت شود، فشار برای تقویت اسمی پول ملی ایجاد می‌شود و اگر بانک مرکزی برای حفظ نرخ ارز، پول داخلی تزریق کند، تورم بالا می‌رود.

در هر دو حالت، نرخ ارز واقعی تقویت می‌شود؛ یعنی کالاهای داخلی نسبت به کالاهای خارجی گران‌تر و واردات ارزان‌تر می‌شود. نتیجه تقویت پول ملی این است که «بخش‌های قابل مبادله» در صنعت و کشاورزی قدرت رقابت خود را با کالاهای خارجی از دست می‌دهند، در حالی که بخش‌های غیرقابل مبادله مانند خدمات، ساختمان و مسکن به دلیل افزایش درآمد و تقاضا رونق می‌گیرند.

بنابراین نیروی کار و سرمایه از بخش‌های قابل مبادله به بخش منبع و بخش غیرقابل مبادله منتقل می‌شود و اقتصاد به منبع طبیعی وابسته‌تر می‌شود. این فرآیند در ادبیات اقتصادی با دو اثر کلاسیک توضیح داده می‌شود: اثر جابجایی منابع که به انتقال منابع از بخش‌های قابل مبادله به بخش منبع و غیرقابل مبادله اشاره دارد، و اثر هزینه‌کرد که به افزایش تقاضای کل، بالا رفتن قیمت‌های غیرقابل مبادله و تقویت بیشتر نرخ ارز واقعی اشاره می‌کند.

نشانه‌ها و نمونه‌های کلاسیک

نشانه‌های بیماری هلندی را می‌توان در رشد سهم نفت و معدن در اقتصاد و صادرات، کاهش سهم صنعت و کشاورزی از تولید و اشتغال، افزایش واردات کالاهای مصرفی و واسطه‌ای، کاهش صادرات غیرنفتی، رونق مسکن و خدمات و بازارهای دارایی، تورم مزمن، رانت، فساد و ضعف نهادی، و وابستگی شدید بودجه دولت به درآمد منابع مشاهده کرد.

نمونه‌های کلاسیک این پدیده عبارت‌اند از هلند پس از کشف گاز گرونینگن، عربستان، نیجریه، ونزوئلا و روسیه که وابستگی شدیدی به نفت دارند، شیلی که در مورد مس مدیریت نسبتاً بهتری داشته، و نروژ که با ایجاد صندوق ثروت ملی و قاعده مالی توانست تا حد زیادی از بیماری هلندی جلوگیری کند. باید توجه داشت که بیماری هلندی با نفرین منابع یکی نیست.

بیماری هلندی یک مکانیزم اقتصادی است که از رونق منبع به تقویت نرخ ارز واقعی و تضعیف تولید می‌رسد، اما نفرین منابع مفهومی گسترده‌تر و نهادی است که وابستگی به منابع می‌تواند به ضعف نهادها، فساد، استبداد و حتی جنگ داخلی منجر شود. بیماری هلندی یکی از کانال‌های ممکن برای تحقق نفرین منابع است.