ضرورت تدوین نقشه راه جامع برای تکمیل زنجیره ارزش پنل‌های خورشیدی
به گزارش گروه علم و فناوری برنا، نشست هم‌اندیشی حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، با معاونان و نمایندگان وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت نیرو و بانک مرکزی، شنبه ۲۳ آبان‌ماه با محوریت بررسی راه‌کار‌ها و الگو‌های تکمیل زنجیره تولید پنل خورشیدی در ایران برگزار شد.
این نشست در پی دستور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، به معاونت علمی برای هم‌افزایی و هم‌اندیشی میان دستگاه‌های ذی‌ربط و بررسی، تدوین و ارائه راه‌کار جامع برای بومی‌سازی و تکمیل زنجیره ارزش صنعت پنل‌های خورشیدی برگزار شد.
افشین در این نشست با اشاره به گزارش تهیه‌شده درباره وضعیت زنجیره ارزش تولید پنل خورشیدی و گزینه‌های مختلف توسعه آن در کشور، گفت: بر اساس دستور رئیس‌جمهور، باید با نگاهی کارشناسی و مبتنی بر واقعیت‌های اقتصادی، صنعتی و راهبردی بررسی کنیم که کشور در کدام بخش‌های این زنجیره باید ورود کند و چه الگوی توسعه‌ای می‌تواند بیش‌ترین هم‌خوانی را با ظرفیت‌ها و نیاز‌های ایران داشته باشد.
وی افزود: موضوع صرفاً تولید پنل خورشیدی نیست؛ بخشی از محصولات میانی این زنجیره، به‌ویژه سیلیکون و ویفر، کاربرد‌های مهمی در صنایع پیشرفته، میکروالکترونیک، نیمهرساناها، حسگرها و دیگر صنایع راهبردی دارند و به همین دلیل، ارزیابی این زنجیره باید فراتر از نیاز‌های صنعت فتوولتائیک انجام شود.
ظرفیت‌های موجود در زنجیره تولید پنل خورشیدی
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور با تشریح وضعیت کنونی صنعت پنل خورشیدی در کشور، اظهار کرد: امروز بخش‌های پایانی زنجیره، از جمله مونتاژ پنل، آزمون و بسته‌بندی، در داخل کشور وجود دارد و بخش خصوصی نیز در این حوزه فعال است؛ بنابراین، در بخش‌هایی که فعالیت اقتصادی و توسعه بازار به‌صورت طبیعی در حال شکل‌گیری است، ضرورتی برای ورود مستقیم دولت وجود ندارد.
وی ادامه داد: نقطه اصلی بررسی، بخش‌های بالادستی و میانی زنجیره است؛ زنجیره‌ای که از استخراج و فرآوری مواد اولیه آغاز می‌شود و پس از تولید سیلیکون، پلی‌سیلیکون، شمش و ویفر، به تولید سلول و در نهایت پنل خورشیدی می‌رسد.
افشین با اشاره به وجود ذخایر سیلیس در کشور، گفت: یکی از نخستین موضوعاتی که باید به‌صورت دقیق بررسی شود، میزان ذخایر، کیفیت و قابلیت بهره‌برداری از معادن سیلیس کشور و نسبت آن با ظرفیت‌های مورد نیاز برای ایجاد زنجیره تولید است. وزارت صنعت، معدن و تجارت باید تصویری جامع از ظرفیت معادن، طرح‌های موجود، شرکت‌های فعال و پروژه‌های در دست اجرا ارائه کند تا تصمیم‌گیری بر پایه داده‌های دقیق انجام شود.
«اقتصاد زنجیره» شرط تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری
رییس بنیاد ملی نخبگان، با تأکید بر ضرورت تفکیک نگاه اقتصادی از ملاحظات راهبردی، عنوان کرد: واقعیت این است که توسعه کامل زنجیره تولید پنل خورشیدی در مقیاس محدود، با چالش‌های جدی اقتصادی روبه‌رو است؛ چراکه تولیدکنندگان بزرگ جهانی با مقیاس بسیار بالا فعالیت می‌کنند و کاهش شدید هزینه‌ها و قیمت محصولات در بازار جهانی، رقابت با این تولیدکنندگان را دشوار کرده است.
وی افزود: برآورد‌های اولیه نشان می‌دهد ایجاد یک زنجیره نسبتاً کامل با ظرفیت مشخص، نیازمند سرمایه‌گذاری قابل توجهی است و بر همین اساس، تکمیل و یکپارچه‌سازی این زنجیره می‌بایست با توجه به الزامات اقتصادی بررسی شود.
افشین، با اشاره به ضرورت بازنگری در برآورد‌های پیشین گفت: برخی از طرح‌هایی که در سال‌های گذشته دارای توجیه اقتصادی بوده‌اند، با توجه به تغییرات بازار جهانی و کاهش قیمت محصولات زنجیره خورشیدی، امروز نیازمند ارزیابی مجدد هستند. بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر مبنای مصوبات یا برآورد‌های گذشته برای سرمایه‌گذاری تصمیم گرفت و همه مدل‌های اقتصادی باید با شرایط روز بازار به‌روزرسانی شوند.
وی تأکید کرد: قرار نیست کشور با هر هزینه‌ای به همه حلقه‌های زنجیره وارد شود. ابتدا باید مشخص کنیم کدام حلقه‌ها از نظر اقتصادی قابلیت توسعه دارند و کدام بخش‌ها به دلیل ضرورت‌های راهبردی و حاکمیتی، نیازمند حمایت و سرمایه‌گذاری هدفمند هستند.
مسیر‌های پیشنهادی برای توسعه زنجیره داخلی
معاون علمی رییس‌جمهور، با اشاره به گزینه‌های بررسی‌شده در گزارش معاونت علمی برای توسعه صنعت پنل خورشیدی، گفت: یکی از مسیرها، تمرکز بر مونتاژ پنل با استفاده از سلول‌های وارداتی است که سرمایه‌گذاری اولیه کم‌تری نیاز دارد، اما عمق ساخت داخل و استقلال کشور در آن محدود است.
وی افزود: مسیر‌های دیگر، توسعه مرحله‌ای زنجیره از طریق تولید سلول، واردات ویفر و توسعه بخش‌های پایین‌دستی، واردات پلی‌سیلیکون و تولید شمش و ویفر در داخل کشور و در نهایت، یکپارچه‌سازی کامل زنجیره از ماده معدنی تا پنل خورشیدی است.
به گفته افشین، هر یک از این گزینه‌ها دارای مزایا، محدودیت‌ها و نیاز‌های سرمایه‌گذاری متفاوتی هستند و انتخاب میان آنها باید بر اساس ترکیبی از شاخص‌های اقتصادی، فناوری، امنیت تأمین و نیاز‌های راهبردی کشور انجام شود.
وی گفت: ممکن است جمع‌بندی کارشناسی این باشد که توسعه زنجیره باید به‌صورت مرحله‌ای انجام شود و کشور از حلقه‌هایی آغاز کند که هم از نظر اقتصادی قابلیت اجرا دارند و هم می‌توانند زمینه توسعه حلقه‌های بعدی را فراهم کنند.
افشین، با تأکید بر اهمیت تولید ویفر و سیلیکون باکیفیت در کشور، اظهار کرد: اگر این زنجیره را صرفاً با نگاه تولید پنل خورشیدی بررسی کنیم، ممکن است بخشی از ظرفیت‌های واقعی آن دیده نشود. ویفر و سیلیکون، بسته به گرید و سطح خلوص مورد نیاز، کاربرد‌های گسترده‌ای در صنایع نیمه‌رسانا و میکروالکترونیک نیز دارند.
وی ادامه داد: امروز توسعه صنعت تراشه، حسگرها، تجهیزات الکترونیکی، خودرو‌های پیشرفته و بسیاری از فناوری‌های نوین، وابستگی عمیقی به زنجیره نیمهرساناها دارد. از این منظر، وجود حداقلی از توانمندی داخلی در برخی حلقه‌های این زنجیره می‌تواند یک ضرورت راهبردی برای کشور باشد.
ضرورت انتخاب فناوری روز و پرهیز از تجهیزات کم‌بازده
افشین، دیکی دیگر از محورهای مهم تصمیم‌گیری را انتخاب فناوری دانست و گفت: فناوری‌های صنعت خورشیدی با سرعت در حال تغییر هستند و افزایش راندمان پنل‌ها، کاهش هزینه تولید و بهبود عملکرد، به‌طور مستمر ادامه دارد. بنابراین، کشور نباید به سمت فناوری‌هایی حرکت کند که در زمان بهره‌برداری، عملاً از چرخه رقابت خارج شده‌اند.
وی افزود: در بخش‌های مختلف زنجیره نیز میزان تغییرات فناوری یکسان نیست. برخی حلقه‌های بالادستی از ثبات فناوری بیش‌تری برخوردارند، اما در بخش‌هایی مانند تولید سلول، سرعت تغییر فناوری بسیار بالاتر است و این موضوع باید در انتخاب مدل سرمایه‌گذاری و تجهیزات مورد توجه قرار گیرد.
افشین تأکید کرد: هدف نباید صرفاً خرید تجهیزات ارزان‌تر باشد؛ زیرا تجهیزاتی که عملکرد و کارایی لازم را ندارند یا به‌سرعت از رده فناوری خارج می‌شوند، می‌توانند در آینده به هزینه‌ای مضاعف برای کشور تبدیل شوند.
ضرورت ایفای نقش بخش خصوصی و تمرکز منابع
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، با تأکید بر نقش‌آفرینی بخش خصوصی در توسعه این صنعت، گفت: رویکرد دولت، ایجاد و اداره مستقیم این زنجیره نیست و توسعه آن باید با محوریت بخش خصوصی انجام شود؛ اما در بخش‌هایی که به دلیل حجم سرمایه‌گذاری، ریسک بالا یا ملاحظات راهبردی، بخش خصوصی به‌تنهایی قادر به ورود نیست، می‌توان از ظرفیت شرکت‌های توسعه‌ای و سازوکار‌های حمایتی هدفمند استفاده کرد.
وی افزود: در عین حال، منابع کشور محدود است و نباید زمینه‌ای فراهم شود که تعداد زیادی طرح موازی با استفاده از منابع عمومی و ارزی آغاز شوند، اما در نهایت به بهره‌برداری نرسند. یکی از پیشنهاد‌های اصلی، بررسی تجمیع ظرفیت‌ها و حرکت به سمت تشکیل یک کنسرسیوم توانمند برای اجرای پروژه‌های اولویت‌دار است.
افشین گفت: اگر قرار است کشور در این حوزه سرمایه‌گذاری راهبردی انجام دهد، باید منابع، معادن، ظرفیت‌های صنعتی، توان فناورانه و سرمایه‌گذاری‌ها در یک چارچوب منسجم تجمیع شوند و از پراکندگی پروژه‌ها جلوگیری شود.
بررسی مدل‌های جدید تأمین مالی و همکاری‌های بین‌المللی
وی با اشاره به اهمیت طراحی مدل تأمین مالی مناسب، عنوان کرد: یکی از مأموریت‌های اصلی این کارگروه، بررسی سازوکار‌های تأمین مالی و سرمایه‌گذاری است. باید مشخص شود که چه میزان از منابع مورد نیاز باید از طریق سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، منابع توسعه‌ای، سرمایه‌گذاری خارجی یا دیگر ابزار‌های مالی تأمین شود.
افشین ادامه داد: در طراحی مدل اقتصادی، باید امکان پیوند پروژه با زنجیره‌های بین‌المللی تولید و بازار نیز مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا مقیاس تولید، دسترسی به بازار و اتصال به شبکه‌های جهانی می‌تواند نقش مهمی در اقتصادی شدن پروژه داشته باشد.
وی افزود: کشور باید داشته‌های خود، از جمله ظرفیت‌های معدنی، صنعتی و فناورانه را به‌درستی شناسایی کند و بر مبنای این ظرفیت‌ها، الگوی همکاری و سرمایه‌گذاری مناسبی طراحی شود.
مأموریت دستگاه‌ها برای تدوین جمع‌بندی کارشناسی
معاون علمی رئیس‌جمهور در جمع‌بندی این نشست، بر ضرورت تشکیل یک تیم مشترک میان دستگاه‌های ذی‌ربط تأکید کرد و گفت: وزارت صنعت، معدن و تجارت باید ظرفیت‌های معدنی، صنعتی، شرکت‌های فعال و طرح‌های موجود را به‌صورت جامع بررسی و ارائه کند.
وی افزود: وزارت نیرو نیز باید نیاز‌های کشور، فناوری‌های مورد استفاده در صنعت خورشیدی و روند‌های آینده این حوزه را بررسی کند تا مشخص شود کدام فناوری‌ها و حلقه‌های زنجیره از پایداری و قابلیت اتکای بیش‌تری برخوردارند.
افشین ادامه داد: معاونت علمی نیز بررسی ابعاد فناوری، ماشین‌آلات، کاربرد‌های دوگانه زنجیره سیلیکون و نیاز‌های صنایع پیشرفته و میکروالکترونیک را پیگیری خواهد کرد و بانک مرکزی و بخش‌های مرتبط با تأمین مالی نیز باید سازوکار‌های تأمین منابع ارزی و مدل‌های اقتصادی پروژه را بررسی کنند.
افشین در پایان تأکید کرد: تصمیم نهایی باید بر مبنای یک تحلیل جامع گرفته شود که اقتصاد پروژه را توام با ضرورت‌های راهبردی کشور در نظر بگیرد. باید مشخص کنیم در کدام بخش از زنجیره، توانمندی داخلی ایجاد کنیم، کدام بخش‌ها را به‌صورت مرحله‌ای توسعه دهیم و چگونه از ظرفیت بخش خصوصی، توان فناورانه کشور و سازوکار‌های سرمایه‌گذاری برای ایجاد یک زنجیره پایدار و قابل اتکا استفاده کنیم.
در ادامه این نشست، نمایندگان دستگاه‌ها و نهاد‌های حاضر به ارائه دیدگاه‌ها، ملاحظات و پیشنهاد‌های خود درباره ابعاد مختلف توسعه زنجیره ارزش صنعت پنل خورشیدی در کشور پرداختند و ضرورت بررسی هم‌زمان ظرفیت‌های معدنی، صنعتی، فناورانه، اقتصادی و زیرساختی این حوزه مورد تأکید قرار گرفت.
بر این اساس، مقرر شد پایش دقیقی از وضعیت موجود و الزامات تکمیل زنجیره ارزش صنعت پنل خورشیدی، از میزان و کیفیت منابع و ذخایر مورد نیاز تا ظرفیت شرکت‌های فعال، طرح‌های در دست اجرا، توانمندی‌های فناورانه، زیرساخت‌های انرژی و مدل‌های تأمین مالی، با همکاری دستگاه‌های ذی‌ربط انجام شود تا پس از جمع‌آوری و بررسی اطلاعات و ارائه جمع‌بندی کارشناسی، راه‌کار‌ها و پیشنهاد‌های نهایی در اسرع وقت برای ارائه به رئیس‌جمهور تدوین شود.
