چرا گزینه نظامی برای واشنگتن پرهزینهتر شده است؟
گروه سیاسی و بینالملل برنا/ در شرایطی که چشمانداز تحولات منطقه همچنان میان دیپلماسی و احتمال ازسرگیری درگیری نظامی در نوسان است، تلاشهای میانجیگرانه برای مهار تنشها ادامه دارد. سفر سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به پاکستان و سپس عمان را میتوان در چارچوب همین تلاشها ارزیابی کرد؛ تحرکاتی که با هدف فعال نگه داشتن مسیرهای دیپلماتیک و فراهم کردن زمینهای برای دستیابی به تفاهمی پایدار دنبال میشود. همزمان، حمایت کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی (اکو) از ابتکار دو روزه ایران برای پایان دادن به جنگ، نشانهای از تلاش تهران برای جلب پشتیبانی منطقهای از راهحل دیپلماتیک است. با این حال، تناقض در مواضع دونالد ترامپ و ابهام در رویکرد واشنگتن، همچنان دستیابی به توافق را با دشواری مواجه کرده است.
عراقچی پس از حضور در اسلامآباد و شرکت در نشست وزیران امور خارجه سازمان همکاری اقتصادی، قرار است برای دیدار و رایزنی با همتای عمانی خود راهی مسقط شود. این سفر در ادامه رایزنیهایی صورت میگیرد که پاکستان و قطر بهعنوان دو بازیگر فعال در میانجیگری میان تهران و واشنگتن دنبال میکنند. وزیر امور خارجه ایران در اسلامآباد ضمن تأکید بر اعتماد تهران به تلاشهای پاکستان، مذاکرات ایران و آمریکا را پیچیده و دشوار توصیف کرد و از حمایت کشورهای عضو اکو از ابتکار دو روزه ایران برای خاتمه کامل و دائمی جنگ خبر داد.
در بیانیه نشست وزیران خارجه اکو نیز ضمن ابراز نگرانی از وضعیت ژئوپلیتیکی منطقه، بر ضرورت خویشتنداری، گفتوگو و تعامل دیپلماتیک تأکید شده و حمایت از تلاشهای میانجیگرانه پاکستان و قطر مورد توجه قرار گرفته است. ابتکار ایران که پیشتر از یک طرح هفتروزه به چارچوبی دو روزه تقلیل یافته، اکنون به یکی از محورهای رایزنیهای دیپلماتیک تبدیل شده است. کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالملل وزارت امور خارجه، نیز با اشاره به نقش فعال قطر و حضور پاکستان در این روند تأکید کرده است که اجرای این طرح در بازه زمانی دو روز امکانپذیر است، اما تحقق آن به اقدام عملی آمریکا بستگی دارد. به گفته او، ایران تعهد دیپلماتیک خود را نشان داده و اکنون نوبت واشنگتن است که با اقدام عملی زمینه اجرای تفاهم و بازگشایی تنگه هرمز را فراهم کند.
در همین حال، نخستوزیر قطر نیز با تأکید بر تداوم تلاشهای دیپلماتیک، از همکاری دوحه با مقامهای آمریکایی و صداهای میانهرو در تهران برای جلوگیری از خروج اوضاع از کنترل سخن گفته است. محمد بن عبدالرحمن آل ثانی معتقد است نباید دستیابی به یک توافق صلح بینقص را شرط حرکت به سوی تفاهم قرار داد؛ چراکه حتی یک توافق قابل قبول که بتواند به کاهش تنشها منجر شود، ارزشمند است. این موضع نشان میدهد میانجیگران منطقهای همچنان در پی حفظ روزنههای دیپلماسی هستند، هرچند سطح فعالیتها در مقایسه با روزهای گذشته کاهش یافته است.
اهرم پنهان مسکو در سناریوی جنگ
با وجود این تحرکات، همچنان نمیتوان احتمال شکست دیپلماسی و بازگشت به سناریوی نظامی را نادیده گرفت. در چنین شرایطی، پرسش مهم آن است که اگر بار دیگر رویارویی نظامی میان ایران و آمریکا شکل بگیرد، آیا موازنه اطلاعاتی مانند قبل است و آیا واشنگتن و تلآویو مانند دو جنگ قبلی دوش به دوش هم علیه ایران وارد عرصه خواهند شد؟ تحلیلی که شبکه الجزیره درباره همکاریهای اطلاعاتی ماهوارهای تهران و مسکو منتشر کرده، از این منظر قابل توجه است.
الجزیره در تحلیل خود به نقش احتمالی همکاریهای اطلاعاتی روسیه و ایران، بهویژه در حوزه ماهوارههای شناسایی نظامی، در معادلات هرگونه رویارویی احتمالی آینده پرداخته است. بر اساس این گزارش، یکی از عوامل بازدارنده در برابر حمله مجدد آمریکا، توانایی ایران در شناسایی تحرکات نظامی، پیشبینی حملات احتمالی و طراحی پاسخ متناسب است؛ ظرفیتی که ممکن است با دسترسی به اطلاعات فضایی و سیگنالی روسیه تقویت شده باشد. در این تحلیل به پروژه «اورورا» اشاره شده که طی هشت ماه گذشته دستکم ۲۰ ماهواره روسی از سری کاسموس-۲۶۰۰ را شناسایی کرده است؛ ماهوارههایی که ۱۸ مورد از آنها قابل ردیابی بودهاند. این مجموعه با برخورداری از قابلیت تصویربرداری اپتیکی، رصد راداری و جمعآوری اطلاعات سیگنالی، مناطق گستردهای از خاورمیانه، از جمله ایران، تنگه هرمز و بابالمندب را پوشش میدهد.
اهمیت این همکاری احتمالی صرفاً به شناسایی اهداف نظامی محدود نمیشود، بلکه رصد جابهجایی هواپیماها، ناوهای جنگی، تقویت پایگاههای نظامی و حتی ارتباطات نیروهای آمریکایی را نیز دربرمیگیرد. چنین اطلاعاتی میتواند به تهران کمک کند تا در صورت بروز درگیری، برای حفاظت از نیروها، حفظ ساختار فرماندهی و طراحی پاسخ نظامی آمادگی بیشتری داشته باشد. همچنین شناسایی نشانههای اولیه حملات دوربرد آمریکا، از جمله عملیاتی مشابه حمله «چکش نیمهشب» به تأسیسات هستهای ایران، از دیگر کارکردهای احتمالی این ظرفیت اطلاعاتی عنوان شده است.
با این همه، نکته مهم در تحلیل الجزیره، نقش روسیه در مدیریت این همکاری است. مسکو میتواند بدون ورود مستقیم به یک رویارویی نظامی، از طریق کنترل سطح دسترسی ایران به دادههای ماهوارهای، بر محاسبات نظامی واشنگتن و موازنه قدرت در منطقه اثر بگذارد. به این ترتیب، همکاری اطلاعاتی میتواند برای روسیه به اهرمی راهبردی تبدیل شود؛ اهرمی که ارزش آن در شرایط تشدید تنش و احتمال جنگ بیش از هر زمان دیگری آشکار خواهد شد.
پایان دوران رابطه استثنایی تلآویو و واشنگتن؟
از سوی دیگر یکی دیگر از متغیرهای اثرگذار بر آینده بحران، تغییر در مناسبات آمریکا و اسرائیل است؛ رابطهای که به نظر میرسد دیگر نمیتواند بر همان الگوی حمایت تقریباً بیقیدوشرط گذشته استوار بماند. نشریه فارن افرز در تحلیلی با اشاره به افزایش انتقادها از اسرائیل در افکار عمومی آمریکا، از تضعیف رابطه استثنایی واشنگتن و تلآویو سخن گفته است.
بر اساس این تحلیل، پیروزی دموکراتها در انتخابات اخیر کنگره و اظهارات غیرمنتظره ترامپ درباره احتمال توقف سالانه حدود چهار میلیارد دلار کمک به اسرائیل، نشانههایی از تغییر در مناسبات دو متحد دیرینه هستند. سیاستهای بنیامین نتانیاهو و همراهی واشنگتن با رویکردهای نظامی او، از جمله عوامل اصلی این شکاف عنوان شده است. جنگهای اسرائیل در غزه، لبنان، ایران، سوریه و یمن نهتنها به تثبیت امنیت این رژیم منجر نشده، بلکه آمریکا را نیز درگیر منازعاتی پرهزینه و نامحبوب کرده است.
جنگ سال ۲۰۲۶ با ایران نمونه برجسته این وضعیت است؛ جنگی که به نوشته فارن افرز، نتانیاهو ترامپ را به کنار گذاشتن مسیر مذاکرات هستهای و ورود به یک رویارویی نظامی سوق داد، اما به اهداف اعلامشده خود دست نیافت و در عین حال بازارهای انرژی را با آشفتگی مواجه کرد. از سوی دیگر، تداوم بحران انسانی غزه، ممانعت اسرائیل از اجرای کامل طرح صلح ترامپ، گسترش شهرکسازی و خشونت شهرکنشینان در کرانه باختری، فاصله میان منافع دو طرف را افزایش داده است. بر اساس نظرسنجی مؤسسه پیو، ۶۰ درصد آمریکاییها اکنون نگاه نامطلوبی به اسرائیل دارند؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۲ حدود ۴۲ درصد بود.
فارن افرز هشدار میدهد که افزایش نفوذ دموکراتها در کنگره میتواند به مشروط شدن کمکهای نظامی آمریکا به اسرائیل منجر شود و در بلندمدت حتی زمینهساز گسستی راهبردی میان دو طرف باشد. در چنین فضایی، سفر رومن گوفمن، رئیس موساد، به آمریکا و بازگشت او به اسرائیل نیز اهمیت پیدا میکند. قرار بود او نتایج رایزنیهای خود درباره ایران را برای کابینه امنیتی اسرائیل تشریح کند، اما مجموعه تحولات نشان میدهد که تلآویو با وجود تلاش برای اثرگذاری بر محاسبات واشنگتن، با محدودیتهایی جدی روبهروست. دستکم در شرایط کنونی، نمیتوان این سفر را بهمنزله دستیابی اسرائیل به تمام خواستههایش ارزیابی کرد.
در مجموع، تحولات جاری از شکلگیری وضعیتی چندلایه حکایت دارد: از یک سو، ایران با ابتکار دو روزه و تداوم رایزنیها با پاکستان، عمان و قطر در پی حفظ مسیر دیپلماسی است و از سوی دیگر، همکاری اطلاعاتی با روسیه میتواند در محاسبات مربوط به سناریوی نظامی نقشآفرین باشد. همزمان، شکافهای فزاینده میان واشنگتن و تلآویو نیز نشان میدهد که معادلات منطقهای دیگر صرفاً تابع اراده مشترک این دو متحد نیست. در چنین شرایطی، آینده بحران نهتنها به تصمیم تهران و واشنگتن درباره مذاکره یا تقابل، بلکه به میزان توانایی بازیگران منطقهای و فرامنطقهای در مدیریت پیامدهای هر یک از این سناریوها بستگی خواهد داشت. ضمن آنکه با توجه به تحولاتی که رخ داده احتمالا شروع جنگی دیگر علیه ایران برای آمریکا بسیار هزینه بالاتری خواهد داشت.
انتهای پیام/