نشست سهجانبه شنژن در سایه جنگ ایران/ آزمون مناسبات قدرتهای بزرگ
گروه سیاسی و بینالملل برنا/ دیدار دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین روز پنجشنبه در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاریهای اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شنژن، در شرایطی برگزار میشود که جنگ آمریکا علیه ایران و آینده مناسبات امنیتی و سیاسی خاورمیانه به یکی از موضوعات مهم معادلات بینالمللی تبدیل شده است. این نشست که از آن با عنوان «یالتای جدید» نیز یاد شده، علاوه بر اهمیت نمادین، میتواند فرصتی برای گفتوگوی سه قدرت بزرگ هستهای جهان درباره مسائل امنیتی و نظم بینالمللی باشد؛ هرچند تحلیلگران درباره دستیابی به نتایج عملی و توافقهای مهم در آن چندان خوشبین نیستند.
بر اساس گزارش نیویورکپست، انتظار میرود موضوع جنگ علیه ایران در کنار کنترل تسلیحات هستهای و مسئله کره شمالی در دستور کار این دیدار قرار گیرد. ترامپ پیشتر با اشاره به احتمال برگزاری چنین نشستی گفته بود که قصد دارد درباره موضوعات مختلف، از جمله خلع سلاح هستهای، با همتایان روس و چینی خود گفتوگو کند. او همچنین مدعی شده است که دولتش برای پایان دادن به جنگ ایران تلاش میکند و در این مسیر عملکرد خوبی داشته است.
اهمیت طرح موضوع ایران در این نشست از آن جهت است که مسکو و پکن، هر دو از شرکای مهم تهران به شمار میروند و در سالهای اخیر مناسبات خود را با ایران در حوزههای مختلف گسترش دادهاند. روسیه همکاریهای نظامی، اطلاعاتی و دیپلماتیک خود با تهران را توسعه داده و چین نیز از شرکای مهم اقتصادی ایران محسوب میشود. از این منظر، گفتوگوی ترامپ با پوتین و شی میتواند فرصتی برای واشنگتن باشد تا مواضع این دو کشور درباره تحولات ایران را ارزیابی کند و میزان همراهی آنها با سیاستهای آمریکا را بسنجد.
در این میان، یکی از اهداف احتمالی واشنگتن میتواند محدود کردن همکاریهای تهران با مسکو و پکن باشد. آمریکا در شرایطی به دنبال مدیریت بحران ایران است که اختلافاتش با چین بر سر جنگ و مناسبات اقتصادی و سیاسی همچنان ادامه دارد و روابط روسیه و ایران نیز در سالهای اخیر ابعاد گستردهتری پیدا کرده است. بنابراین، همراه کردن دو قدرت شرقی با سیاستهای واشنگتن در قبال تهران، میتواند یکی از موضوعات دشوار مورد توجه ترامپ در این دیدار باشد.
با این حال، هنوز مشخص نیست که چنین گفتوگویی تا چه اندازه میتواند به تغییر رفتار مسکو و پکن منجر شود. چین و روسیه هر یک منافع مستقلی در روابط خود با ایران دارند و نمیتوان صرف طرح موضوع تهران در نشست سهجانبه را به معنای شکلگیری توافقی برای محدود کردن همکاریها با ایران تلقی کرد. افزون بر این، مقامهای آمریکایی نیز تأکید کردهاند که هدف از این دیدار در حوزه هستهای، آغاز گفتوگو درباره خلع سلاح است و انتظار نمیرود توافق مشخصی در همان نشست اعلام شود.
کنترل تسلیحات هستهای؛ محور اصلی گفتوگوها
در کنار ایران، کنترل تسلیحات هستهای یکی از مهمترین موضوعات مورد نظر ترامپ است. آخرین پیمان کنترل تسلیحات هستهای میان آمریکا و روسیه با عنوان «استارت جدید» در ماه فوریه منقضی شد و پس از آن، محدودیتهای مربوط به دو زرادخانه بزرگ هستهای جهان از میان رفت. ترامپ درخواست روسیه برای تمدید یکساله توافق دوجانبه را نپذیرفت و خواستار دستیابی به توافقی جدید و بهروز شد که چین را نیز دربر بگیرد.
با این حال، ورود پکن به چنین مذاکراتی با دشواریهایی همراه است. بر اساس برآوردهای پنتاگون، چین بیش از ۶۰۰ کلاهک هستهای در اختیار دارد، در حالی که ذخایر هستهای آمریکا و روسیه بهمراتب گستردهتر است و هر یک از پنج هزار کلاهک فراتر میرود. به همین دلیل، چین تاکنون تمایل چندانی به مشارکت در پیمانهای کنترل تسلیحات هستهای نشان نداده است. مقامهای آمریکایی نیز اذعان دارند که متقاعد کردن پکن برای ورود به این مذاکرات کار آسانی نخواهد بود.
ملاحظات سه قدرت
نشست شنژن برای هر یک از سه رهبر اهداف متفاوتی دارد. ترامپ میخواهد از طریق گفتوگو با رهبران دو قدرت بزرگ، دستاوردی در سیاست خارجی خود ثبت کند و مسیر مذاکرات هستهای را پیش ببرد. برای پوتین نیز حضور در کنار رؤسای جمهور آمریکا و چین فرصتی است تا جایگاه روسیه بهعنوان یک قدرت جهانی و همتراز با واشنگتن و پکن را به نمایش بگذارد. شی جینپینگ نیز میتواند از میزبانی این نشست برای برجسته کردن نفوذ بینالمللی چین بهره ببرد.
با وجود این، برخی تحلیلگران معتقدند نباید انتظار داشت این دیدار به توافقهای بزرگ و تعیینکننده منجر شود. به گزارش آسوشیتدپرس، جنبه نمادین این گردهمایی احتمالاً بر دستاوردهای عملی آن غلبه خواهد داشت. بهویژه آنکه سه کشور در موضوعات مختلف، از جمله جنگ ایران، مناسبات اقتصادی و ترتیبات امنیتی جهانی، اختلافنظرهای جدی دارند.
نشست شنژن، یالتا نیست
از سوی دیگر، طرح مقایسه این نشست با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ نیز بر حساسیتهای سیاسی آن افزوده است. در آن کنفرانس، رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی درباره ترتیبات جهان پس از جنگ جهانی دوم تصمیمگیری کردند. اکنون نیز برخی تحلیلگران معتقدند گردهمایی رهبران سه قدرت بزرگ میتواند بر آینده نظم بینالمللی اثرگذار باشد. با این حال، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، این مقایسه را نادرست دانسته و تأکید کرده است که روسیه و چین به نظم چندقطبی باور دارند و با این ایده که کشوری بتواند سرنوشت دیگر کشورها را تعیین کند، مخالفاند.
در مجموع، نشست سهجانبه شنژن در شرایطی برگزار میشود که ایران نیز به یکی از موضوعات مهم اختلاف و گفتوگوی قدرتهای بزرگ تبدیل شده است. اگرچه هنوز نمیتوان از شکلگیری تفاهمی مشخص میان واشنگتن، مسکو و پکن درباره تهران سخن گفت، اما طرح موضوع جنگ ایران در چنین سطحی نشان میدهد که تحولات این کشور در محاسبات راهبردی سه قدرت جایگاه مهمی پیدا کرده است. برای ایران، اهمیت اصلی این دیدار در این است که مواضع روسیه و چین درباره بحران جاری و سطح همکاریهای آنها با تهران تا چه اندازه تحت تأثیر گفتوگوهای احتمالی با ترامپ قرار خواهد گرفت.
این در حالی است که در آستانه نشست سهجانبه ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در شنژن، مقامهای چین و روسیه در افتتاحیه هفتمین دوره کنفرانس ایجاد منطقه عاری از سلاحهای هستهای و سلاحهای کشتار جمعی در خاورمیانه و در اظهاراتی جداگانه نسبت به پیامدهای حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران هشدار دادند. نماینده چین در سازمان ملل با تأکید بر ضرورت مداخله جامعه جهانی برای برقراری آتشبس، حمله به تأسیسات هستهای تحت نظارت آژانس را نقض منشور ملل متحد و حقوق بینالملل دانست و هشدار داد که چنین اقداماتی منطقه را با خطر نشت مواد رادیواکتیو و گسترش درگیریهای مهارنشدنی مواجه میکند. او همچنین تأکید کرد که استفاده از زور و تهدید نظامی راهکار حل مسئله هستهای ایران نیست و همه کشورها باید به حق تهران برای برخورداری از انرژی هستهای صلحآمیز احترام بگذارند.
همزمان، میخائیل اولیانوف، نماینده دائم روسیه در سازمانهای بینالمللی در وین، حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هستهای ایران در ژوئن ۲۰۲۵ را غیرقانونی و بیدلیل توصیف کرد و گفت این اقدامات به تشدید تنشها در غرب آسیا انجامیده است. او با اشاره به تداوم تهدیدهای امنیتی علیه کشورهای منطقه، هشدار داد که با وجود تلاشهای دیپلماتیک، هنوز توافق صلح پایداری حاصل نشده و خطر ازسرگیری حملات نظامی علیه ایران همچنان پابرجاست.
انتهای پیام/