چرا دیدار ترامپ، شی و پوتین به توافق هستهای با چین منجر نمیشود؟
گروه سیاسی و بین الملل برنا/ در آستانه دیدار سهجانبه برنامهریزیشده میان دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC)، موضوع خلع سلاح هستهای و ثبات راهبردی به یکی از محورهای مورد توجه تبدیل شده است.
دونالد ترامپ اعلام کرده است قصد دارد در این دیدار درباره موضوعات مختلف، از جمله «خلع سلاح هستهای» گفتوگو کند. بااینحال، وزارت امور خارجه چین با رد توصیف مذاکرات بهعنوان گفتوگوهای هستهای، اعلام کرد محور رایزنیها شامل «حفاظت از صلح جهانی و ارتقای ثبات راهبردی» خواهد بود.
این نخستین بار نیست که ترامپ از احتمال مذاکرات سهجانبه درباره خلع سلاح هستهای سخن میگوید. وی در ماه اکتبر و چند هفته پس از میزبانی از شی جینپینگ در کاخ سفید، از آغاز چنین مذاکراتی خبر داده بود؛ هرچند دولت آمریکا تاکنون جزئیات روشنی درباره روند و محتوای این گفتوگوها ارائه نکرده است.
با وجود آنکه وارد کردن چین به چارچوب مذاکرات کنترل تسلیحات هستهای از اهداف چندین دولت آمریکا، از جمله دولت کنونی ترامپ، بوده است، ارزیابیها نشان میدهد دستیابی به توافقی چشمگیر در این زمینه با موانع جدی روبهروست.
چین همواره اختلاف قابلتوجه در حجم زرادخانههای هستهای خود با آمریکا و روسیه را یکی از دلایل اصلی مخالفت با مشارکت در مذاکرات کنترل تسلیحات هستهای اعلام کرده است. وزارت امور خارجه چین نیز در واکنش به گزارشها درباره آغاز مذاکرات، تأکید کرده است که با توجه به شکاف موجود میان توان هستهای این کشور و دو قدرت دیگر، درخواست برای مشارکت پکن در چنین مذاکراتی «نه منصفانه، نه منطقی و نه واقعبینانه» است.
بر اساس برآوردهای مطرحشده، چین حدود ۶۰۰ کلاهک هستهای در اختیار دارد؛ درحالیکه تعداد کلاهکهای هستهای آمریکا حدود ۳۷۰۰ و روسیه حدود ۴۴۰۰ فروند برآورد میشود.
بااینحال، موضع چین درباره شرایط ورود به مذاکرات کنترل تسلیحات در طول دهههای گذشته تغییراتی داشته است. پکن در سال ۱۹۸۲ اعلام کرده بود که آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی باید زرادخانههای هستهای خود را به نصف کاهش دهند تا چین مشارکت در مذاکرات را بررسی کند. این در حالی است که با وجود کاهش بیش از ۸۰ درصدی زرادخانه هستهای آمریکا از زمان فروپاشی دیوار برلین، چین همچنان خواستار کاهش بیشتر تسلیحات هستهای قدرتهای بزرگ است.
در سند سفید منتشرشده از سوی پکن در سال ۲۰۲۵ نیز بر ضرورت «کاهشهای چشمگیر و اساسی» در زرادخانههای هستهای موجود تأکید شده است. این موضع در شرایطی مطرح میشود که برآوردهای پنتاگون حاکی از آن است که زرادخانه هستهای چین از سال ۲۰۲۰ تاکنون تقریباً سه برابر شده است.
بیاعتمادی تاریخی به سازوکارهای کنترل تسلیحات
کارشناسان، بخشی از مخالفت چین با مذاکرات کنترل تسلیحات هستهای را ناشی از تجربه تاریخی و نگرانیهای راهبردی این کشور میدانند. یکی از دیدگاههای ریشهدار در ساختار تصمیمگیری پکن این است که قدرتهای بزرگ از سازوکارهای کنترل تسلیحات برای محدود کردن توانمندی کشورهای ضعیفتر استفاده میکنند.
در همین چارچوب، چین به تجربه پیمان منع جزئی آزمایشهای هستهای در سال ۱۹۶۳ اشاره میکند؛ توافقی که میان آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی امضا شد، درحالیکه چین هنوز نخستین آزمایش هستهای خود را انجام نداده بود.
این پیمان آزمایشهای هستهای در جو زمین، فضای ماورای جو و زیر آب را ممنوع کرد، اما آزمایشهای زیرزمینی را همچنان مجاز دانست. مقامهای چینی در آن زمان معتقد بودند این توافق به قدرتهای هستهای اجازه میدهد به توسعه زرادخانههای خود ادامه دهند، درحالیکه کشورهای فاقد سلاح هستهای با محدودیت مواجه میشوند.
چوئن لای، نخستوزیر وقت چین، این توافق را «یک فریبکاری بزرگ» توصیف کرده بود. دولت چین نیز پس از انجام نخستین آزمایش هستهای خود در سال ۱۹۶۴، این پیمان را تلاشی برای تثبیت انحصار هستهای سه قدرت امضاکننده دانست.
این بیاعتمادی تاریخی همچنان بر رویکرد پکن سایه انداخته است. برخی مقامهای چینی معتقدند پیشنهادهای واشنگتن در زمینه کنترل تسلیحات هستهای میتواند به تثبیت برتری آمریکا در شرایطی منجر شود که زرادخانه هستهای چین هنوز بهمراتب کوچکتر از زرادخانههای آمریکا و روسیه است. در تازهترین موضعگیریها، سان شیائوبو، رئیس اداره کنترل تسلیحات وزارت امور خارجه چین، آمریکا را به تلاش برای دستیابی به «برتری راهبردی مطلق» متهم کرده است.
در مجموع، اگرچه طرح موضوع خلع سلاح هستهای در دیدار احتمالی رهبران آمریکا، چین و روسیه میتواند زمینهساز گفتوگو درباره ثبات راهبردی شود، اما اختلاف در سطح توانمندیهای هستهای، برداشتهای متفاوت از امنیت بینالمللی و بیاعتمادی تاریخی میان طرفها، چشمانداز دستیابی به توافقی عملی را با ابهام جدی مواجه کرده است.
انتهای پیام/