از سدهای آب تا سدهای موشکی؛ وقتی قلم، راه را برای بمب هموار میکند
گروه سیاسی و بینالملل برنا- محسن شاکری/ سد فقط دیواری از بتن و انبوهی از آب نیست. پشت هر سد، زندگی جریان دارد. آب شرب شهرها، زمینهای کشاورزی، سفره خانوادهها و معیشت مردمی که شاید حتی نام آن سد را ندانند، اما ادامه زندگیشان به آن وابسته است. با این حال، روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی به قلم صنم محوزی و اریکا سولومون، فرضیهای را مطرح کرده که میتواند نگاه به این زیرساختهای حیاتی را از تأسیسات غیرنظامی به اهدافی با کارکرد احتمالی نظامی تغییر دهد.
نویسندگان با کنار هم قرار دادن نقشه پراکندگی سدهای ایران و محل برخی حملات آمریکا و اسرائیل به تأسیسات نظامی، این احتمال را پیش کشیدهاند که تعدادی از پروژههای آبی کشور برای پشتیبانی از پایگاههای موشکی زیرزمینی احداث شده باشند.
نخستین پرسش جدی را این تناقض آشکار میکند: وقتی نویسندگان اذعان میکنند که سند محکمی برای اثبات ادعای خود ندارد، چرا باید آن را در چنین چارچوب حساسی برجسته کنند؟ آیا قرار است درباره مدیریت منابع آب ایران بحث شود یا تصویری تازه از زیرساختهای آبی کشور در ذهن مخاطب شکل بگیرد؟
در روزگاری که سایه جنگ بر سر منطقه سنگینی میکند، واژهها همیشه بیخطر نیستند. گاهی یک تیتر، یک نقشه و چند نقلقول حسابشده میتوانند کاری کنند که پیشتر از عهده دهها بیانیه سیاسی برنیامده است. خطری که در این گزارش دیده میشود، دقیقاً همین است: تبدیل یک فرضیه اثباتنشده به روایتی که ممکن است روزی برای توجیه حمله به زیرساختهای غیرنظامی مورد استفاده قرار گیرد.
از همسایگی دو نقطه روی نقشه تا کشف یک رابطه نظامی!
استدلال محوری گزارش نیویورکتایمز بر نزدیکی جغرافیایی برخی سدها به تأسیسات نظامی استوار است. اما مگر هر دو نقطهای که روی نقشه به یکدیگر نزدیکاند، الزاماً به هم وابستهاند؟
اگر چنین منطقی را بپذیریم، باید بسیاری از جادهها، نیروگاهها، شبکههای برق و تأسیسات آبی جهان را نیز بخشی از زیرساخت نظامی کشورها بدانیم، زیرا تقریباً در هر کشوری میتوان میان برخی تأسیسات عمومی و مراکز نظامی، نزدیکی جغرافیایی پیدا کرد.
ایران کشوری کوهستانی است و بخش مهمی از سدهای آن به دلایل طبیعی و مهندسی در مناطق مرتفع ساخته شدهاند. تأسیسات زیرزمینی نیز به دلایل متفاوت ممکن است در چنین مناطقی احداث شوند. همپوشانی این دو، بدون بررسی دقیق مسیرهای انتقال آب و برق، اسناد طراحی و کارکرد واقعی تأسیسات، چیزی بیش از یک احتمال نیست.
به تعبیر ساده، نمیتوان ابتدا دو نقطه را روی نقشه به یکدیگر وصل کرد و سپس همان خط را سند وجود رابطهای پنهان دانست.
آش این نویسندگان آنقدر شور شده که صدای کاوه مدنی و نیما شکری را هم در آورده است. مدنی و شکری که پژوهشهایشان درباره پراکندگی سدها در گزارش مورد استفاده قرار گرفته، به همین ضعف اساسی اشاره کردهاند. آنها نسبت به پیوند دادن سدهای ایران با تأسیسات موشکی بر پایه نزدیکی جغرافیایی هشدار دادهاند و تأکید کردهاند که همجواری، رابطه علت و معلولی را اثبات نمیکند.
اسفندیار باتمانقلیچ نیز با طرح پرسشهایی درباره تعداد سدهای مجهز به تجهیزات تولید برق، یکی دیگر از پایههای استدلال گزارش را به چالش کشیده است. وقتی همه سدها اساساً کارکرد تولید برق ندارند، چگونه میتوان توسعه گسترده سدسازی را با نیاز انرژی تأسیسات نظامی توضیح داد؟

نویسندهای آشنا با مهندسی روایت؛ پرسشی که نمیتوان از کنار آن گذشت
در بررسی این گزارش، سابقه صنم محوزی، یکی از نویسندگان آن، نیز توجه را جلب میکند. موضوع رساله دکتری او به چارچوببندی رسانهای اعتراضات مرتبط با بحران آب ایران در سال ۲۰۲۱ اختصاص داشته است.
چارچوببندی رسانهای به زبان ساده یعنی اینکه یک رسانه چگونه با انتخاب زاویه نگاه، برجسته کردن برخی اطلاعات و کنار گذاشتن برخی دیگر، بر برداشت مخاطب از یک رویداد تأثیر میگذارد؛ بنابراین با نویسندهای روبهرو هستیم که پیشتر بهصورت دانشگاهی درباره نحوه بازنمایی رسانهای بحران آب و اعتراضات مرتبط با آن پژوهش کرده است. اینجا این پرسشی جدی ایجاد میشود: آیا نویسندهای با این پیشینه تخصصی، از پیامدهای احتمالی پیوند دادن سدهای یک کشور درگیر جنگ با تأسیسات موشکی آگاه نبوده است؟
در این شرایط دیگر بحث صرفاً بر سر یک خطای ساده روزنامهنگارانه نیست. موضوع، مسئولیت حرفهای نویسندهای است که باید بداند چگونه میتوان با انتخاب یک زاویه خاص، معنای یک موضوع را در ذهن مخاطب تغییر داد.
کنار هم قرار گرفتن این سابقه پژوهشی، زمان انتشار مقاله و شیوه برجستهسازی فرضیهای فاقد شواهد قطعی، این ظن را تقویت میکند که گزارش میتواند کارکردی فراتر از اطلاعرسانی داشته باشد و در جهت مشروعیتبخشی رسانهای به حملات احتمالی علیه زیرساختهای ایران عمل کند. طرح یک فرضیه درباره زیرساختهای حیاتی، آن هم در میانه تهدیدهای نظامی، مسئولیتی بهمراتب سنگینتر از انتشار یک گزارش معمولی دارد.
وقتی سخنان کارشناسان در خدمت روایتی دیگر قرار میگیرد
یکی دیگر از پرسشهای مهم درباره گزارش نیویورکتایمز، نحوه استفاده از اظهارات کارشناسان محیطزیست و محدودیت تردد آنها به دلایل امنیتی است. در این گزارش، سخنان پژوهشگران حوزه آب در کنار تحلیلهای امنیتی و نظامی قرار گرفته و مجموعهای از اطلاعات به مخاطب ارائه شده که میتواند به فرضیه خیالی نویسندگان اعتبار ببخشد.
اما آیا توضیح درباره محدودیتهای فعالیت محیطزیستی، به معنای تأیید ارتباط سدها با پایگاههای موشکی است؟ روشن است که چنین نتیجهای از آن سخنان به دست نمیآید.
اینجاست که مسئله فقط صحت تکتک نقلقولها نیست، بلکه معنایی است که از کنار هم قرار گرفتن آنها ساخته میشود. گاهی جملهای درست، وقتی از زمینه اصلی خود جدا میشود، میتواند در خدمت نتیجهای قرار گیرد که گوینده هرگز آن را تأیید نکرده است.
استفاده از تحلیل یک مقام سابق اطلاعات نظامی اسرائیل نیز بر حساسیت موضوع میافزاید. اینکه تأسیسات زیرزمینی برای فعالیت خود به آب و برق نیاز دارند، واقعیتی عمومی است، اما این واقعیت نمیتواند بهتنهایی دلیل احداث سدهای مشخصی در ایران را توضیح دهد.
به بیان دیگر، برای اثبات یک ادعای بزرگ، نمیتوان به چند احتمال کوچک تکیه کرد و انتظار داشت حاصل جمع آنها به حقیقتی قطعی تبدیل شود.
آب مردم، ابزار فشار جنگی نیست. اما خطر اصلی این روایت زمانی آشکار میشود که از صفحات روزنامه فاصله بگیریم و به زندگی مردمی نگاه کنیم که زیرساختهای آبی برای آنان ساخته شده است.
اگر سدی آسیب ببیند، تنها یک سازه بتنی تخریب نمیشود. ممکن است آب آشامیدنی شهرها قطع شود، زمینهای کشاورزی از چرخه تولید خارج شوند، امنیت غذایی آسیب ببیند و هزاران خانواده با مشکلاتی مواجه شوند که آثار آن سالها باقی بماند.
تجربه عراق در جنگ خلیج فارس سال ۱۹۹۱ نشان داد تخریب زیرساختهای آب و برق، چگونه میتواند زندگی غیرنظامیان را برای سالهای طولانی تحت تأثیر قرار دهد. زیرساختی که در چند دقیقه تخریب میشود، گاهی برای بازسازی به سالها زمان و منابع مالی گسترده نیاز دارد.
از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه نیز سدها به دلیل خطرات گسترده ناشی از تخریبشان، از حمایت ویژه برخوردارند. ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول کنوانسیونهای ژنو برای این تأسیسات مقررات مشخصی پیشبینی کرده و استثناهای آن نیز محدود و مشروط است.
بنابراین، نه یک نقشه جغرافیایی و نه یک گزارش روزنامهنگارانه نمیتواند بهخودیخود یک سد را به هدف مشروع نظامی تبدیل کند.
مسئلهای که نباید فراموش شود این است که در جنگ، مردم عادی بیش از هر گروه دیگری هزینه تخریب زیرساختها را میپردازند. آنها نه در تصمیمگیریهای نظامی نقشی دارند و نه میتوانند با انتشار یک گزارش یا صدور بیانیه، آب و برق ازدسترفته خود را بازگردانند.

بحران آب ایران واقعیت دارد، اما روایت نظامی از آن چه ضرورتی دارد؟
هیچکس نمیتواند مشکلات جدی مدیریت منابع آب در ایران را انکار کند. برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی، تغییرات اقلیمی و ضعف برنامهریزی، فشار قابل توجهی بر منابع آبی کشور وارد کردهاند.
نقد این سیاستها نهتنها ضروری است، بلکه میتواند به اصلاح مدیریت منابع آب کمک کند. اما میان نقد عملکرد مسئولان در مدیریت آب و طرح فرضیهای که ممکن است تأسیسات آبی را در معرض تهدید نظامی قرار دهد، فاصلهای اساسی وجود دارد.
اگر هدف، بررسی دلایل سدسازی در ایران است، پرسشهای علمی و اقتصادی فراوانی وجود دارد که میتوان با اتکا به دادههای مهندسی، محیطزیستی و مدیریتی به آنها پاسخ داد. چرا باید در میان این همه پرسش، فرضیه ارتباط سدها با پایگاههای موشکی به محور اصلی روایت تبدیل شود؟
بهویژه آنکه نویسندگان خود نیز به نبود شواهد قطعی اذعان کردهاند. این تناقض، پرسش درباره ضرورت انتشار گزارش با چنین زاویهای را جدیتر میکند.
آزادی رسانه زمانی ارزشمندتر است که با دقت، مسئولیتپذیری و پایبندی به شواهد همراه باشد. رسانه معتبر نباید اجازه دهد جذابیت یک فرضیه جنجالی، بر ضرورت اثبات آن غلبه کند، بهخصوص زمانی که موضوع با جان انسانها و امنیت زیرساختهای حیاتی ارتباط دارد.
پیش از شلیک موشک، مراقب نشانهگذاری با قلم باشیم
در شرایط جنگی، نبرد تنها در میدان نظامی جریان ندارد. روایتها نیز بر نحوه درک افکار عمومی از جنگ و اهداف آن اثر میگذارند. گاهی پیش از آنکه زیرساختی هدف حمله قرار گیرد، تصویری از آن در رسانهها ساخته میشود که ماهیت غیرنظامیاش را زیر سؤال میبرد.
این دقیقاً همان خطری است که گزارش نیویورکتایمز درباره سدهای ایران با آن مواجه است. گزارشی که بدون اثبات ارتباط عملیاتی میان پروژههای آبی و تأسیسات موشکی، این دو را در یک قاب قرار داده و احتمال وجود رابطهای نظامی را برجسته کرده است.
چنین روایتی، فارغ از اینکه انگیزه واقعی نویسندگان چه بوده، میتواند در عمل به عادیسازی نگاه نظامی به زیرساختهای حیاتی ایران کمک کند. سابقه پژوهشی یکی از نویسندگان در حوزه چارچوببندی رسانهای نیز پرسش درباره آگاهی او از پیامدهای چنین انتخابی را جدیتر میسازد.
آب، پیش از آنکه مسئلهای سیاسی یا امنیتی باشد، مایه حیات است. نباید اجازه داد فاصله میان یک سد و یک پایگاه نظامی روی نقشه، به فاصله میان زندگی و مرگ مردم در واقعیت تبدیل شود.