دیدار از سرزمین قلعهها ما را به هزار توی تاریخ میبرد
به گزارش خبرگزاری برنا از قزوین، دیدار از سرزمین قلعهها ما را به هزار توی تاریخ میبرد و مقاومت و پایداری حماسی ایمان در مقابل سلاح و خاطره نبردهای سرنوشت ساز یاران حسن را در برابر محاصرههای سنگین و چندین ماهه سلجوقیان آینگی میكند.
شوق دیدار از قلعههای اسرارآمیز و شكوهمند حسن در گازرخان، لمبسر در رازمیان، بیدلان در شیر كوه، نویزر شاه در گرمارود، شمیران، فردوس، امرا، اوغلان قز قلعه در طارم، گبر قلعه در آوج، ایلان، سفید در، فرندج، شمس كلایه، قسطین لار، سپوهین، ورتوان، بازرگاه، جولاده، تیاندشت، قلادوش و رشكین همه ساله گردشگران بسیاری از خارج و داخل كشور را به این منطقه می كشاند.
اگرچه اكنون از آن همه شكوه و قدرت افسانهای آثار فراوانی باقی نمانده، اما همین مقدار موجود ما را با تاریخ پر فراز و نشیب كشورمان پیوند میدهد و دریچــه های آشنایی را بر روی پیشینه پرافتخارمان می گشاید.
علاوه بر موقعیت استراتژیك منطقه قزوین، موانع طبیعی مانند كوههای سر به فلك كشیده، درههای ژرف، رودهای پرخروش، دشت های گستره به انتخاب این سرزمین برای ایجاد استحكامات دفاعی و قلعههای استوار در طول تاریخ انجامیده است.
به گواهی مورخان، دژهای این ناحیه همواره به تسخیر ناپذیری و پایداری شناخته شده، بهویژه با استقرار حسن صباح و جانشینانش شهرتی جهانی یافتهاند.
اكنون میتوان از میان بیش از پنجاه قلعه كه در هجوم خانمانسوز هلاكو به ویرانی گرایید بقایای برجها، اطاق ها، دهلیزها و دیوارهایی را یافت كه عزم بلند قلعه نشینان را به نمایش می گذارند.
گزارش زیر نگاهی اجمالی به قلعههای اسرارآمیز استان قزوین دارد.
قلعه الموت
در شمال شرقی آبادی گازر خان و بر بلندای كوهی از سنگ یكپارچه با ارتفاع 2هزار و 100 متر ازسطح دریا كه به پرتگاه های مخوفی منتهی می شود قلعهای پرشكوه قرار دارد كه به گزارش حمدالله مستوفی نخست در سال 226 هجری به دست داعی الی الحق حسن بن زید الباقری بنا شده است.
در شب چهارشنبه ششم رجب سال 483 قمری به تصرف حسن صباح درآمده و اكنون آن را به نام قلعه الموت یا قلعه حسن میخوانند.
تنها راه ورود به قلعه در انتهای ضلع شمال شرقی چند متر پایینتر از برج شرقی دژ واقع شده است كه كوه هودكان با فاصلهای نسبتا زیاد بر آن مشرف است.
در این محل تونلی در تخته سنگ بریده شده كه دارای 6 متر طول، 2 متر عرض و 2 متر ارتفاع است. پس از عبور از این گذرگاه، آثار باقیمانده برج جنوبی قلعه و دیواره جنوب غربی آن كه روی شیب تند تخته سنگ ساخته شده آشكار میشود.
در دامنه جنوبی كوه قلعه، خندقی به طول تقریبی 50 متر و عرض 2 متر كنده شده است و آن را از آبی كه داخل قلعه میآمده پر می كرده اند تا هیچ راه نفوذی از آن جبهه متصور نباشد. بر روی دامنههای تند دیگر صخره نیز هرجا كه بیم بالا رفتن مهاجمان میرفته خندقهایی كنده و دیواره بالایی آنها را مورب برآورده اند تا امكان هر گونه عبوری را بازستانند.
همچنین در هر نقطه كه شیاری وجود داشته با ساختن دیواره هایی سنگی یا آجری راه ورود را مسدود ساخته اند. با عبور از پای دیوار شرقی قلعه كه حدود 10 متر و به ارتفاع 5 متر است به بخش اصلی دژ میرسیم كه تختگاه حسن صباح در طول اقامت سی و پنج ساله وی در الموت بوده است و در بالای آن بقایای چند اطاق كه سقفشان فرو ریخته به چشم میخورد.
این قلعه پس از تسلیم ركن الدین خور شاه در شوال 654 ( ه .ق) به دستور هلاكو به آتش كشیده و ویران شد و از آن پس به عنوان تبعید گاه و زندان مورد استفاده قرار گرفت. یكی از شگفتیهای قلعه حسن، سیستم پیچیده آبرسانی با تنبوشه هایی به قطر 10سانتی متر است كه از چشمه "كلدر" آب را به دژ رسانده و در حوض های سنگی ذخیره می كرده اند.
در جنوب غربی این قسمت از قلعه در میان شیب بسیار تندی كه به پرتگاه های عمیق می رسد حوضی در دل سنگ به ابعاد تقریبی5×8 متر كنده اند كه هیچ گاه از آب خالی نشده است.
قلعه شیركوه
این قلعه كه بیدلان نیز خوانده میشود در نزدیكی روستای باغدشت و بر فراز قلهای كه هزار و 851 متر از سطح دریا ارتفاع دارد واقع شده است.
باید این دژ را از استراتژیك ترین قلاع دفاعی اسماعیلیان برشمرد، زیرا در محل تقاطع طالقان رود و الموت رود قرار گرفته و به خاطر تسلطش بر سراسر منطقه، گلوگاه مهمی برای رویارویی با مهاجمانی است كه به دره گام می گذارند.
راه دسترسی به دژ بیدلان بسیار دشوار است و به درههایی با عمق بیش از 600 متر منتهی میشود كه با دیوارههای بلند و برج های مستحكم تسخیرناپذیر می کند.
وجود هشت مخزن بزرگ آب كه با عرض تقریبی 75/1 و در ازای 6 تا 16 متری در دل سنگ كنده شدهاند از عزم جدی قلعه نشینان برای پایداری در محاصره های طولانی حكایت دارد.
ویژگی منحصر به فرد دژ شیر كوه قلعهای ایذایی است كه در 5/3 كیلومتری غرب آن قرار دارد و برجك نامیده می شود و برای اشراف كامل به عبوركنندگان از تنگه طالقان ساخته شده است كه با تعبیه دریچهای در پایین آن بر سر مهاجمان سنگ و نفت شعله ور فرو میریخته اند.
دژ شمیران
قلعه شمیران در كنار دریاچه سپیدرود بر بالای تپهای مرتفع و سنگی كه رود قزل اوزن از جنوب آن می گذرد قرار دارد.
پیشینه بنای آن را به دوران قبل از اسلام نسبت میدهند و در طول سال های سده چهارم هجری تختگاه كنگریان آل مسافر بوده است. از گزارش جهانگردانی همچون ابودلف (331 ه.ق) و ناصر خسرو (438 ه.ق) عظمت و شكوه بی نظیر این دژ تاریخی آشكار میشود.
سكونت صنعتگران و هنرمندان ممتاز در آن، سه دیوار بلند و تو در تو در گرداگرد قلعه، كانالهای آب رسانی، برج های مستحكم، گستردگی بسیار و موقعیت ممتاز دفاعیاش چشمگیر تلقی شده است.
دژ شمیران نزدیك به دو قرن جزو قلعه های اسماعیلیان بوده و پس از هجوم هلاكو تا پایان دوره صفوی نیز در كشمكش های سیاسی اهمیتی بسزا داشته است.
طرح كلی بنای قلعه به شكل مستطیل و ارتفاع برج ها و دیوار نزدیك به پانزده متر است كه همه آن را با كمك سنگهای لاشه و ملاط گچ به ضخامت هشت پا ساختهاند و در فاصلههای یك متری كلافی چوبی در دل دیوار به كار بردهاند كه علاوه بر استحكام و همبستگی اجزا، نظمی منطقی به بنا بخشیده و از دور به صورت یك رج سنگ خود نمایی می كند.
در دیوار شمالی قلعه دو برج شكوهمند وجود دارد كه در قسمت بالا دارای پنجرههای بلند مستطیل شكلی با قوس تیزه دار هستند كه بیشتر برای نگهبانی پایین قلعه از آنها استفاده میشده است.
طرز ساختمان دیواره غربی قلعه با جانب شرقی تفاوت دارد و به جای برج های مدور، دیواری صاف بر آورده اند كه نمای خارجی ساختمانهای این بخش قلعه به شمار می رود و همه از ملاط گچ پوشش یافته و به خوبی حفظ شده است.
قسمت جنوبی دژ نیز دیواری صاف دارد كه به خاطر رود قزل اوزن از امنیت بیشتری برخوردار بوده و نیازی به استحكامات دفاعی بیشتر احساس نمی شده است.
قلعه لمبسر
بزرگترین و مستحكم ترین قلعه اسماعیلیان در ایران در سه كیلومتری شمال شرقی شهر رازمیان مركز بخش رودبار شهرستان قرار دارد كه درههای عمیق نینه رود و لمّه در دسترسی به آن را از شرق و غرب غیرممكن ساخته اند و تنها از دو دروازه شمالی و جنوبی می توان به دژ وارد شد.
شیب كوه كه از شمال به جنوب كشیده شده و اختلاف دو سطح آن به 150 متر میرسد حدود 480 متر طول دارد و پهنای قلعه بیش از 190 متر است. تاریخ بنای اصلی قلعه را به پیش از اسلام نسبت می دهند و پس از تصرف آن در شب چهارشنبه بیستم ذی القعده سال 489 هجری توسط كیا بزرگ امید بازسازی شده و توسعه یافته است.
دیواره های عظیم دولایه با ارتفاعی افزون بر 10 متر از سنگهای بسیار بزرگ، ساختمان اصلی در بخش شمالی دژ با دیوارهایی به قــطر یك متر و بیست سانتی متر از سنگ تراشیده، مخازن عظیم و شگفت آور آب و غلات در جنوب و جنوب شرقی قلعه، چند برج و سیستم آبرسانی كه هر بینندهای را به حیرت وا میدارد از آثار به جای مانده در دژ لمبسر است.
قز قلعه
در 20 كیلومتری شهرستان تاكستان و در كنار روستای آبكلو دژ عظیم و شكوهمند قزقلعه قرار دارد كه از كیلومترها دورتر قابل مشاهده است. این قلعه از سه طرف به پرتگاههای عمیق منتهی میشود و تنها راه ورود به آن از سوی جنوب است.
دیواره بلندی كه با سنگ لاشه و ملاط برآمده و ضخامت آن افزون بر 60/3 متر است از استحكام و پایداری این دژ دفاعی حكایت دارد. چشم انداز وسیع و اشراف بر همه دشت گسترده قزوین، تركیب شگفت آور سنگ لاشه با آجر، فرو رفتگیها و برجستگیهای موزون در سطح دیواره قلعه، تزیینات بسیار زیبای مقرنس و طرح های دیگر از جمله ویژگی های قز قلعه به شمار می روند كه از دوره ساسانی پا بر جا ماندهاند.
میمون قلعه
در جنوب شهر قزوین قلعه ای در دو طبقه با دهلیزهای عمود بر هم و اتاق های جانبی وجود دارد كه گنبد میانیش فرو ریخته و بقایایی از هشت برج آن باقی است.
عدهای آن را مهمان قلعه خوانده و گروهی به میمون بن عون كاتب سردار موسی الهادی عباسی در قرن دوم نسبت میدهند.
این قلعه بنایی است مربع شكل به ابعاد تقریبی 70*70 متر كه از خشت های 30*30 سانتیمتر با ملاط شفته ساخته شده است.
طبقه زیرین میمون قلعه از شرق تپه با سه تونل به غرب تپه منتهی میشود و یك تونل شمالی - جنوبی این تونلها را به هم متصل می سازد. برخی از سفالینههای به دست آمده در قلعه نشان از كاربرد آن تا دوره آل بویه دارد.
