نگاهی به جاذبههای تاریخی استان کرمانشاه
استان تاریخی كرمانشاه همچون دیگر نقاط كشور كهنسال ما آثاری از روزگار مجد و عظمت ایران در طول تاریخ را در سینه كوه ها و پهن دشت های خود محفوظ كرده است.
به گزارش خبرگزاری برنا در استان کرمانشاه؛ برخلاف سایر نقاط ایران كه به صورت مقطعی مورد سكونت قرار گرفته اند، این استان بدون وقفه در ادوار مختلف تاریخ مورد سكونت قرار گرفته است به نحوی که، شواهد و مدارک باستان شناختی نشان میدهد این منطقه از نخستین زیستگاه های انسان اولیه بهشمار می رفت و یكی از مراكز مهم جمعیتی در زاگرس میانی است. تمامی مراحل و ادوار زندگی انسان از عهد حجر تا دوره های تمدنی پیش از تاریخ و سپس تا تشكیل حكومت های بزرگ سیر تطور خویش را در این محدوده طی كرده است.
به طوریكه غار شكارچیان بیستون نكات جالبی را درباره سابقه زندگی بشری در دوران پارینه سنگی در ایران روشن می دارد. پس از این دوره در حدود 9 هزار سال پیش به علت گرم شدن هوا انسان غار را ترک كرده و روی به یكجانشینی می آورد كه این حركت موجب زراعت و دامپروری و روستا نشینی می شود. بدون شک نخستین روستاها در این استان شكل گرفته كه از جمله آنها می توان گنج دره هرسین، گاكیه و تپه سراب اشاره كرد.
انسان های پیش از تاریخ گنج دره در استان کرمانشاه جزو نخستین افردای هستند كه در ایران به سفالگری پرداختند و به فعالیتهای صنعتی آوردند.
در هزاره چهارم پیش از میلاد استان كرمانشاه یكی از مراكز مهم تجاری و بازرگانی بوده و بازرگانان آن با بازرگانان شوشی و بین النهرینی به داد و ستد و مبادله كالا مبادرت داشتند. حضور بازارهایی در گودین كنگاور و چغاگاوانه اسلام آباد از آن دوره شاهدی بر این مدعا است.
به استناد كتیبه های بابلی و آشوری، ساكنان زاگرس اقوام لولوبی و گوتی بودند. این مردمان سخت كوش و شجاع به منظور حفاظت از این خطه مرتب با بین النهرینی ها در
جنگ و ستیز بوده اند كه در این امر به پیروزی های چشمگیری نیز نایل شده اند و از آن پس دره های زاگرس قرن ها مركز تمدن و حكومت های ایرانی و بین النهرینی بوده كه سرانجام عنصر ایرانی تمدن خود را بر این سامان غالب ساخت. حضور نقش برجستههای این اقوام در سرپل ذهاب كه یكی از قدیمی ترین نقش برجسته های خاورمیانه محسوب میشود بیانگر این موضوع است.
*سنگ نوشته داریوش یا بیستون
محوطه تاریخی بیستون در شهر بیستون در سی کیلومتر شهر کرمانشاه در پای کوهی معروف به همین نام و در مسیر شهرکرمانشاهبه همدان واقع شدهاست. نام بیستون از بغ به معنای خدا + ستان (ادات مکان) آمده که به معنای سرزمین یا جایگاه خدا است.
آثار تاریخی و پیش از تاریخ فراوانی در این محوطه قرار دارد که تعدادی از آنها عبارتند از: سنگنبشته بیستون (کتیبهٔ داریوش)، فرهادتراش، کتیبهٔ بلاش، غار مر آفتاب، غار مر تاریک، غار شکارچی، مجسمه هرکول، کاروانسرای صفوی، پل خسروی، کتیبه شیخ علیخان، شیر سنگی بیستون، نقش میتریدات اشکانی، نقش گودرز دوم اشکانی، نقش ولخش پارتی، بنای پارتی جادهٔ ساسانی، شهر چمچمال، کاروانسرای ایلخانی، پل صفوی.
این مجموعه در سال 1387ه. ش (2006 میلادی) در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. سنگ نگاره بیستون هفتمین اثر ثبت شده ایرانی در فهرست جهانی یونسکو در 30 کیلومتری شرق شهر کرمانشاه قرار دارد.
از قدیمی ترین آثار درباره این نوشته، گفته های دیودورسس سیسیلی است که در قرن اول پیش از میلاد این حجاری را به الهه سمیرامیس و صد نیزه داری که اطرافش را گرفتهاند نسبت داده و گفته است بدستور سمیرامیس در زیر نقش برجسته نوشته ای با حروف سریانی نقل کرده اند.
ایزیدور خاراکسی جغرافی نویس بیستون را باپتانا در ناحیه، کامبادنا نامیده است و مینویسد در باپتانا نوشته و تصویری از سمیرامیس است.
*طاق بستان
محوطه تاریخی طاق بستان در دامنه كوهی به همین نام و در كنار چشمه ای در شمال شرقی حاشیه كنونی شهر كرمانشاه واقع شده است در این محوطه، آثاری از دوره ساسانی وجود دارد كه شامل سنگ نگاره اردشیر دوم و دو ایوان سنگی بنام های ایوان كوچك و بزرگ است. ایوان كوچک د رسمت چپ سنگ نگاره ادشیر دوم و ایوان بزرگ در سمت راست ایوان كوچک قرار دارد. یاحان، مورخین و جغرافی نویسان دوره اسلامی ضمن توصیف سنگ نگاره های طاق بستان، از این محوطه با نام های متفاوتی یاد كردهاند، بطوریكه ابن فقیه و ابن رسته این مكان را «شبدیز» و یاقوت آن را «قصرشیرین» نامیده است، همچنین حمدالله مستوفی آنجا را «طاق وسطام» عدهای دیگر آن را «طاق بهستون»، «طاق بیستون» و «تخت بستان» نامیده اند.
اهالی محل نیز محوطه را با نام «طاق وسان» و «طاق بسان» می شناسند زیرا سان در لفظ محلی به معنی سنگ است و به این ترتیب «طاق وسان» یعنی طاقی كه در سنگ كنده شده است.
*معبد آناهیتا
بنای معروف به معبد آناهیتا در مرکز شهر کنگاور در استان کرمانشاه بر سر راه همدان به کرمانشاه قرار دارد. این بنا بر روی تپه ای طبیعی با حداکثر ارتفاع سی و دو متر نسبت به سطح زمین های اطراف ساخته شده است. برخی از مورخان این بنا را معبدی برای الهه آناهیتا دانسته اند. آناهیتا به معنای پاک و دور از آلودگی در اعتقاد ایرانیان باستان الهه آب، فرشته نگهبان چشمهها و باران و همچنین نماد باروی، عشق و دوستی بوده است.
*بازارسنتی
بازار كرمانشاه بهعنوان یكی از اصلی ترین بخش های شهر محسوب می شود كه تركیب دلپذیری از فعالیت های تولیدی، بازرگانی، اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و ... را در خود جای داده است و بهدرستی که شالوده اصلی شهر كرمانشاه است. بازار بزرگ شهر بخشی از میراث كهن است كه گذشته از معماری دلپذیر و درخور توجه اش، بازگو كننده تاریخ و خاطرات و اندیشه های شهر است.
*كاخ خسرو
در حاشیه شمالی شهر كنونی قصرشیرین و در نزدیكی آتشكده چهار قابی، ویرانههای قصر خسرو پرویز دیده میشود. این بنا در جهت شرقی ـ غربی و به ابعاد 98*285 متر بر روی مصطبهای به ارتفاع هشت متر ساخته شده است. راه ورود به داخل بنا از طریق پلكان صورت میگرفت.
*طاقگرا
بنای مستطیل شكل طاقگرا به ابعاد 86/4*70/7 متر در گردنه پاتاق، بر سر راه كرمانشاه به سر پل ذهاب و در كنار راه باستانی سنگفرش شدهای قرار دارد كه فلات ایران را به بین النهرین ارتباط میداد. بهعلت تغییر مسیر، این راه و بنای طاقگرا اكنون در شیبهای پایین جاده آسفالته قرار گرفته است.
*آتشكده چهارقاپی
«چهار قاپو» یا «چهار قاپی» به معنی «چهار در»، از جمله آتشكدههای دوره ساسانی در شهر مرزی قصرشیرین است. این آتشكده از نوع آتشكدههایی است كه دارای دالان طواف بوده و به مرور زمان رواق آن فرو ریخته است و تنها در برخی از قسمتها، آثاری از آن دیده میشود.
*نقش برجسته آنوبانینی
در این صحنه تصویر آنوبانینی پادشاه مقتدر لولوبی به حالت ایستاده در سمت راست حجاری شده است. آنوبانینی دارای ریش بلند و صورتی نیم رخ است و كلاه مدوری بر سر، گردنبندی بر گردن و كمربندی به كمر دارد. لباس او كوتاه و مطبق و كفشهایش از نوع سندل است.
*نقش برجسته هركول
این نقش برجسته دوره اشكانی كه در سال 1337 ش به هنگام احداث جاده همدان ـ كرمانشاه شناسایی شد، مرد نیرومند كاملاً عریانی را نشان میدهد كه در زیر سایه درختی بر روی نقش شیری لم داده است. او به آرنج چپ تكیه داده و در دست چپ پیالهای دارد و آن را نزدیک صورت خود نگه داشته است و دست راست خود را روی پای راست قرار داده و پای چپش را تكیهگاه پای دیگرش كرده است.
*فرهاد تراش
این صفحه به طول دویست و عرض سی متر در دامنه كوه بیستون، در فاصله سیصد متری جنوب نقش برجسته داریوش اول تراشیده شده است. در دامنه این صفحه، سكویی قرار دارد. در جلوی این سكوی خاكی دیواری به طول یک صد و پنجاه متر ایجاد شده است. این دیوار با استفاده از بلوکهای سنگی تراشیده و لاشه سنگ به همراه ملاط گچ ساخته شده است.
*نقش برجسته بلاش
در دامنه كوه بیستون و در قسمت شمال شرقی نقش برجسته گودرز، تخته سنگی به شكل چهار ضلعی نامنظمی دیده میشود و در سه طرف آن نقوش حجاری شده قرار دارد. نقش میانی، «بلاش» شاه اشكانی را به حالت تمام رخ با گردنبندی بر گردن و كمربندی به كمر نشان میدهد. لباس او از پایین به بالا تنگ و چسبان است و شلوار گشادی كه در قسمت مچ پا بسته شده، به تن دارد. این شخص پیالهای در دست چپ گرفته و دست راست را به طرف آتشدان دراز كرده است.
*گوردخمه اسحاق وند
این گوردخمه ها که متشکل از سه گوردخمه هم جواراست، از زیباترین اماکن تاریخی استان کرمانشاه به حساب می آیند.
*غار مردودر
این غار در دامنه كوه بیستون و در قسمت شمال شرقی غار شكارچیان قرار دارد. این غار بیست متر عمق و در حدود یکصد و هفتاد متر مربع وسعت دارد. ارتفاع سقف غار نیز بین یک تا سه متر است. غار مردودر دارای دو دهانه است. دهانه اصلی در جهت جنوب ـ جنوب غربی، مشرف بر درهای پر شیب و كم عرض است و به پرتگاهی منتهی میشود. دهانه دیگر غار در جهت شرق ـ جنوب شرقی، مشرف به راهی است كه به غارهای مرآفتاب و مرتاریك منتهی میشود.
*غار (پناهگاه سنگی) ورواسی
این پناهگاه سنگی در یازده كیلومتری شمال شرقی كرمانشاه، در دامنه كوه «ماسی» و در دره معروف به «تنگ كنشت » قرار دارد. این پناهگاه در سال 1960 م مورد گمانهزنی قرار گرفت. آثار به دست آمده از این گمانه به ترتیب قدمت از قدیم به جدید عبارتند از:
ـ تراشندهها و سرپیكانهای دندانهدار دوره میانی پارینه سنگی جدید.
ـ قلمهای حكاكی، تراشندهها، تیغههای روتوش شده و سرپیكانهای دوره زیرین پارینه سنگی جدید.
ـ سنگهای مادر، ریز تیغهها، چكش، قلم حكاكی، سوراخكنهای دوره فرا پارینه سنگی
بنا به تحقیقات انجام شده این پناهگاه سنگی محل مناسبی برای استقرار موقت شكارچیان بود.
*غار مرخرل
این غار در دامنه كوه بیستون، در فاصله پانصد متری از خانههای مسكونی قرار دارد. این غار با طول بیست و هفت متر بر دشت بیستون مشرف است. در سال 1965 م این غار توسط فیلیپ اسمیت مورد حفاری قرار گرفت. آثار به دست آمده از این غار به ترتیب قدمت عبارتند از:
ـ تراشندهها و تیغههای ضخیم دوره میانی پارینه جدید (چهل هزار سال پیش).
ـ قلمهای حكاكی، تراشندهها و تیغههای كولدار دوره زیرین پارینه سنگی جدید.
ـ ریز تیغه مربوط به دوره فرا پارینه سنگی.
آثار بالای این لایه معرف دورانهای نو سنگی بدون سفال و نوسنگی با سفال بود. آثار دوره نو سنگی با سفال، شامل سفال خشن با خمیره مایه كاه خرد شده است كه به سفال پوك شهرت دارد.
*تپه سراب
این تپه به صورت برجستگی كوچكی در حاشیه شرقی شهر كرمانشاه، در داخل زمینهای زراعی روستای «ده پهن» قرار دارد. مشهورترین پیكرک انسانی به دست آمده از این تپه، پیكرک مشهور به «ونوس سراب» است كه شهرت جهانی دارد و در موزه ایران باستان نگهداری میشود.
مقدار زیادی قطعات ظروف سفالی به دست آمده است كه به سه گروه تقسیم میشوند. سفال با نقش بچه قورباغه، سفال هندسی، سفال با نقوش خطی. از آنجا كه تعداد قابل توجهی از بقایای استخوان حیوانات متعلق به بز است، كاوشگران معتقدند ساكنان سراب، بز را اهلی كردهاند.
*مسجد عبدالله بن عمر
این مسجد یكی از مساجد صدر اسلام است و در روستای «شالان» از توابع ریجاب اسلامآباد قرار دارد. شالوده این بنا بر روی بنایی كه به قبل از اسلام تعلق داشت، ساخته شده است.
*كاروانسرای ایلخانی (بیستون)
این كاروانسرا بر روی بقایایی از یک بنای سنگی دوره ساسانی معروف به كاخ خسرو ساخته شده است. ایلخانیان با الحاق دیوارهایی به دیوارهای محیطی بنای ساسانی، این كاروانسرا را احداث نمودند.این كاروانسرا با لاشه سنگ و آجر به همراه ملاط گچ ساخته شده است.
*پل بیستون
پل بیستون در حاشیه شرقی شهر بیستون و بر روی رودخانه دینور آب قرار دارد. این پل به نامهای پل كهنه، پل شاه عباسی، پل صفوی، پل نادرآباد و پل دینور آب نیز معروف است.
