از برکات و ثمرات وقف در اجتماع تا جایگاه رفیع زنان در وقف
به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی خبرگزاری برنا، با پی گیری های سازمان اوقاف و امور خیریه، ۱۶ ربیع الاول به جای ۲۷ صفر از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی که همزمان با هفته وحدت است، به عنوان روز وقف نامگذاری شده است.
وقف سنتی کهن و جهانی به معنی بخشش پول یا ملک به شخص یا موسسه غیر انتفاعی است که منافع مترتبه این بخشش را به مصرف خاصی برساند. جمع این واژه «اوقاف» است و به مال و زمین وقف شده، «موقوفه» و به شخصی که وقف کند «واقف» گفته میشود.
حجت الاسلام امیر علی حسنلو استاد سطوح عالی حوزه و مدیر گروه تاریخ و سیره مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه های علمیه در گفت وگو با خبرنگار گروه اجتماعی خبرگزاری برنا به ابعاد مختلف وقف و سوالات مردم در این باره پرداخت که متن ذیل ماحصل این گفت وگوست.
سوال: در آیات و روایات اسلامی در مورد جایگاه وقف چه سفارشی شده است؟
حسنلو: وقف در لغت به معنای توقف و حبس و در اصطلاح فقهی از عقود اسلامی به معنای متوقف نمودن اموال یا املاک غیر منقول و مصرف نمودن درآمد وعایدات آن برای امور خاص یا عام ، یا کار خاص مثل آموزش یا عمل خاصی چون قرائت قرآن یا.وقف از مطلوب ترین مصادیق باقیات صالحات است که در گسترش فرهنگ دینی و اصلاح آسیب ها می تواند موثر باشد.
اگرچه در قرآن به واژه وقف تصریح نشده است ، اما مفهوم واژه وقف در آیات متعدد وپر شماری با عناوینی چون حسنات و باقیات الصالحات و انفال و صدقه، خیر، نیکوکاری، بخشش اموال در راه خدا وخیرات ومبرات و انفاق در راه خدا ، مکرر اشاره وآثار معنوی ومادی آن غیر مستقیم تبیین گردیده است.
وقف از اموری است که قبل از اسلام در ادیان دیگر سابقه داشته است، بعد از اسلام این عمل ابتدا توسط برخی از مسلمانان به تبعیت از رسول (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) و امامان معصوم (علیهمالسلام) آغاز شد، چنانکه برخی از اهل علم یهود مدینه که نام او در تاریخ مُخَیریق معروف است به جهت شناخت از اسلام وپیامبر (ص) به اسلام گرویده وتمام اموال ومایملک خود را وقف رسول الله ودر اختیار حضرت قرار داد وخود در جهاد دررکاب رسول الله به شهادت رسید .
در روایات اسلامی نیز که به منزله تبیین و تفسیر قرآن وسنت هستند ، به صورت گسترده درباره موضوع وقف سخن گفته شده است؛ علما و محدثین همه این روایات را جمع آوری و بابی با عنوان وقف در منابع ومجامع روایی و سپس در دوره اجتهاد در منابع فقهی مورد تحلیل و بحث قرار داه اند ؛ همین اهتمام محدثین وفقها سبب گردیده است که فرهنگ وقف در میان عامه مسلمانان جایگاه رفیعی یافته و بعنوان سنت و سیره حسنه جاری وساری باشد.
چند روایت در باره حفظ و گسترش سنت وقف وجود دارد : پیامبر (ص) فرمود:«ان مما یلحق المومن من عمله و حسناته بعد موته علما نشره و ولدا صالحا ترکه، و مصحفا ورثه او مسجدا بناه، او بیتا لابن السبیل بناه او نهرا اجراه، او صدقة اخرجها من ماله فی صحته و حیاته و تلحقه من بعد موته» چند چیز است که بعد از مرگ مؤمن پاداش آنها به او می رسد، علمی که از خود به یادگار گذاشته باشد، فرزند صالحی که جاشنین خوبی برای او باشد، قرآنی که به ارث گذاشته باشد، مسجدی که ساخته، منزلی که برای مسافران در راه مانده بنا کرده، نهری که آن را جاری ساخته است و صدقه ای که در حالت حیات و زندگی خود انجام داده باشد. و در دیگر روایت می فرماید: کسی که در کنار جاده ای برای عابران منزلی بسازد، خداوند در روز قیامت او را بر مرکبی که از گوهر، تزیین شده سوارمی کند و نور صورت او بر تمام نورها برتری مییابد تا آنجا که برابر نور حضرت ابراهیم(ع) قرار میگیرد و مردم میپرسند، آیا این فرشتهای از فرشتگان است. هرگز مانند او را ندیدهایم و با شفاعت وی هزار هزار انسان به بهشت می روند.
سیره و سنت رسول الله(ص) و اهل بیت (ع) و فقها در وقف
مهمترین عملی که وقف را به عنوان یک موضوع مهم جدی وبا اهمیت در فرهنگ ومعارف اسلامی جلوه داده و پایدار وپویا نگه داشته است، در مرحله اول سیره و سنت وعمل رسول الله و سیره اهل بیت(ع) آن حضرت و درمرحله بعدی عمل صحابه و یاران و علما وفقها وشاگردان اهل بیت(ع) و در دوران غیبت کبری سیره وعمل فقهای عظام ومراجع تقلید بوده است؛ فقها هموره ضمن اینکه وقف را با عمل خود وموقوفات خود ترویج داده و فرهنگ سازی نموده اند در آثار علمی خود نیزا آنرا به عنوان یک نظریه پویا و راهبردی در بسط دین ودانش مطرح نموده اند ؛ مدارس ومراکز علمی که موقوفات برخی از فقهاست منشاء آثار وبرکات فراوان بوده و تمدن اسلامی را در برخی از مقاطع تاریخ بالنده ومتعالی نگه داشته است.
چنانکه اشاره یک دانشمند یهودی که مسلمان شد اموال خود که عبارت بود از حوائط یا بوستانهای هفتگانهای را که او به پیامبر وقف کردکه جزء صدقات رسول خدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) بود که حضرت نیز در راه دین وقف نمود و در اسلام، اولین وقف و صدقه، همین وقف رسول خدا بوده که حوائط سبعه نام داشته است. آن هفت باغ از همان تاریخ یعنی از سال سوم هجرت در اختیار حضرت بود و آن حضرت نیز در آن تصرف کردند و کارگرانی بر آن گماشت باغها را اداره میکردند، و در سال هفتم آن حضرت باغها را وقف خاص یعنی وقف بر حضرت فاطمه(س) کردند.
حضرت فاطمه (س) وقف نامه ای در وصیتنامهای خود در باره این باغات تنظیم و تولیت این وقف را که شرعاً در دست او بود به امیرالمؤمنین(ع) و سپس حسنین (علیهالسّلام) واگذار کرد، پس تولیت و وقف خاص در فقه از این مبنا شروع گردیده است.
همچنین رسول خدا(ص) در غابه، (جایی نزدیک مدینه در راه شام) وقتی کنار چاه رسید، مسلمانان گفتند: ای رسول خدا! آیا این چاه ملک خود نمی کنیدحضرت فرمود: خیر، فردی بخرد و صدقه نماید. طلحه بن عبیدالله آنرا خرید و وقف کرد،این عمل نیز مبنایی بود که مفهوم عام صدقه را در وقف نشان داد و یک فرهنگ بین مسلمانان با تشریع رسول خدا محقق شد ، حضرت موقوفات دیگری نیز جز این موارد داشته است که در منابع تاریخ وسیره به تفصیل گفته شده است.
بنابراین یاران حضرت به تبعیت از آن حضرت به وقف کردن اموال خود اهتمام واز همدیگر سبقت می گرفتند ، تا آنجا که در حدیث جابر آمده است که هیچ توانگری از صحابه نبود، مگر اینکه چیزی وقف نموده باشد .بدین روش بود که وقف در زمان حیات رسول الله(ص) در میان یاران همچون عبادات و رواج ویک فرهنگ پذیرفته گردید . امیر مومنان(ع) پس از رسول خدا در دوران خود در احیای زمینهای موات کوشش می نمود ونخلستانها وچاههایی می کند وآنهارا وقف می نمود و برای آنها تولیت که اداره کننده بود انتخاب می نمود ؛ ائمه اطهار(ع) پس از امیر مومنان (ع) از جمله حسنین نیز در مدینه موقوفاتی داشتند . همین روند به مرور زمان سبب شد که اهل بیت بیت وقف نامه نیز می نوشتند ومکتوب اعلام می کردند که فلان ملک وقف در راه فقرا ومستمندان و متولی آن فلان کس مشخص گردید ؛ همین نامه ها در تمدن اسلامی بنیان نهادی بنام اوقاف وموقوفات را گذاشت ودر تمدن اسلامی نهاد موقوفات یک نهاد مهم شمرده می شد که اکنون نیز استمرار دارد و کاربرد های ویژه ومفصل، از جمله وقف نامه های قابل توجه در سیره اهل بیت(ع) پس از موقوفات پیامبر (ص) و امیر مومنان وحضرت فاطمه (س) وامام باقر وامام صادق وامام کاظم علیهم السلام میتوان یاد کرد که دارای حدود شرعی بسیار دقیق و قابل توجه می باشد. همه ائمه(ع) در وصیت های خود موقوفاتی ذکر نموده وبرای آنها موارد مصرف خاص ذکر نمودهاند. این بزرگواران ضمن اینکه خودشان از واقفین بزرگ و اولیه تاریخ اسلام بودهاند با تشویق یاران واصحاب خود به نذر وموقوفات، در رونق وشکوفایی تمدن اسلامی کوشیدهاند.
فقها وعلمای اسلام این سیره را استمرار دادند و حاکمان وشاهان هم به تبعیت از سیره سلف صالح در رونق وقف تلاش نموده ومدارسی و مساجدی تاسیس نمودند و وقف خاص وعام نمودند؛ موقوفات علما و حاکمان گاهی برای ائمه(ع) و به مراقد وزیارتگاهها اختصاص یافته که این روش در ترقی تمدن اسلامی و حفظ دین وارزشهای فرهنگی تاثیری بس بزرگ داشته که باید استمرار یابد.
سوال: آثار اجتماعی و اقتصادی وقف چیست؟ وقف در فقرزدایی چه تاثیری دارد؟
حسنلو: وقف، آثار تمدنی و تربیتی، اقتصادی و اجتماعی وفرهنگی فراوانی در طول تاریخ اسلام و حتی ادیان دیگر داشته و دارد ؛ در تمدن اسلامی هیچ مولفه ای چون وقف ونذر تاثیرات مثبت و برکات و ثمرات با شکوهی نداشته است ، آثار تمدنی و تربیتی، اقتصادی و اجتماعی وفرهنگی واقعا بی شماری این مولفه دارد؛ وقف یکی از مباحث فقهی است که در کتب فقهی به طور مفصل درباره انواع وقف، شرایط صحت و احکام مربوط به آن بحث شده است. این خود یک دستاورد علمی درباب وقف است همین پشتوانه علمی در طول تاریخ فرهنگ ساز از دو بعد نرم افزاری وسخت افزاری بوده است ؛ از طرفی وقف ونذر وانفاق، عمل های عبادی ومعنوی هستند از بنیان های مهم فرهنگی واجتماعی در تمدن اسلامی بودهاند؛ وقف ونذر ریشه وبنیانهای آسمانی داشته و در ادیان آسمانی دیگر نیز دارای جایگاه مهم بوده است؛ در بینش قرآنی نیز این اهمیت برای نذر و وقف در نظر گرفته شده است؛ همچنین در روایات اسلامی نیز به این مقولات توجه ویژه دیده میشود.
درباره این موضوعات در فقه اسلامی ابواب خاص و قابل توجه و به عنوان عبادت وباقیات صالحات جاری و دائمی در در نظر گرفته شدهاند؛ از این رو کتابهای قابل توجهی با عنوان «کتاب الوقف» در میان آثار و رسائل علمی فقهای بزرگ اسلامی درباره این موضوعات عبادی پدیدار گردیده است. تاسیس مدارس علمی و بیمارستانها و مراکز بهداشتی که همه اینها از مصادیق مهم ومولفه های مهم تمدنی به شمار می روند ؛ مراکز علمی خود مرجع ومحل تولید وتربیت دانشمندان بزرگ بوده است که خدمات اجتماعی و فرهنگی آنان درتاریخ اسلام بی شمار است ؛ ساخته شدن وتاسیس هزاران مرکز علمی و دانشگاهی و کتابخانه های بزرگ در جهان اسلام همه بر خاسته از وقف است که در گستره قلمرو اسلامی درخشیده است واین درخشش کتابخانه ها دقیقا زمانی است که غرب در توحش و جنگ ونزاع و خون ریزی بسر می برد.
کتابخانه در غرب هیچ جایگاهی در این قرون ندارد جز در کلیسا که محصور ومنحصر به نسخه های کتاب مقدس است که با طناب بسته اند( کتاب سوزی در تاریخ و پیامدهای آن درتمدن اسلامی ) اما در ممالک اسلامی به برکت سنت وقف کتابخانه های بزرگ تاسیس وکتابها نسخه برداری شده وبه همه نقاط و شهرها انتقال داده می شود تا مردم از نظر آگاهی و علم ترقی نمایند؛ دراین راه بزرگانی از دانشمندان کتاب دوست و علم خواه چون صاحب بن عباد و....موقوفاتی خاص برای رونق علم ودانش اموالی از خود را اختصاص می دهند ؛ در سایه گسترش کتاب و وقف کتابخانه وتامین کتاب مراکز علمی و بهداشتی در ممالک اسلامی رواج دارد وگسترش می یابد وکتابهایی چون کتاب طبی قانون ابن سینا و کتاب الحاوی رازی در طب تدوین ونوشته می شود و اطبای بزرگی چون ابن سینا ورازی و....و دانشمندان متفکری چون بیرونی ، فارابی ، خوارزمی وخواجه طوسی وعلامه حلی وشیخ طوسی و...در این مراکز علمی که پشتوانه وقف دارند تربیت می شود.
از جمله آثار اجتماعی وقف رفع فقربوده است چه از لحاظ مادی وچه از لحاظ معنوی که به توسعه علم واسباب علم وآموزش اشاره شد در باره آثار رفع فقر مادی نیز بسیار قابل توجه است که به اشاره مطالبی بیان می شود، بی گمان فقر مانع رشد و ترقی انسان است . یکی از جاهایی که «وقف» کاربرد موثر داشته و رفع موانع سعادت و به فعلیت رسیدن بعدی از تاریخ وقف این حقیقت را روشن میکند که انگیزه بسیاری از واقفان در وقف، رفع فقر از جوامع اسلامی بوده است چنانکه در تاریخ آمده است از جمله در وقفنامه اهل بیت و حضرت امیر (ع) آمده است که حضرت در آمد دو مزرعه ابن نیزر و بغیبغه را برای فقرای مدینه و ابن سبیل صدقه قرار داد، درباره موقوفات برخی صحابه نیز چنین چیزی مد نظر بوده است.
در صدر اسلام، علاوه بر اینکه تعداد موقوفات معدود بوده، بیشتر برای رهایی فقرا از وضع سخت معیشتی آن زمان اختصاص داده شده است و به تدریج با فتوحات مسلمین و گسترش سرزمینهای اسلامی و با سرازیر شدن ثروت کشورهایی مانند ایران، یمن و عراق و غیره به بیتالمال وضع زندگی مسلمانان بهبود پیدا کرد و همراه با آن فرصت بیشتری برای پرداختن به مستحباتی همچون «وقف» حاصل شد.
بنابراین بدون تردید می توان گفت که یکی از کارکردهای مهم وقف در اندیشه اسلامی ، فقرزدایی از جامعه است.لذا با گسترش فرهنگ وقف میتوان میزان فقر و محرومیت را در جامعه کاهش داد؛ زیرا وقف یکی از راههای توزیع مجدد درآمد است و با توزیع مجدد درآمد، سرمایههای جامعه در اختیار همگان قرار میگیرد و با بهرهمندی همگان از امکانات رفاهی و اقتصادی، زمینههای تکامل در ابعاد فرهنگی و اجتماعی فراهم میشود.
طبق موازین دینی به کمک وقف، معمولا ثروتها بعد از چند سالی از خانوادهای به خانوادههای دیگر و از طبقهای به طبقات دیگر انتقال مییابد؛ به این صورت که اولا بخشی از ثروت ثروتمندان در قالب وقف از ملکیت خصوصی آنها خارج شده و به ملکیت عمومی میپیوندد و عده بیشتری از منافع آن بهرهمند میشوند، در نتیجه، فاصله طبقاتی کاهش مییابد و ثانیا طبق مفاد وقف، اصل املاک موقوفه به واحدهای کوچکتر تجزیه نمیشود، تا از منافع آنها کاسته شود، بلکه فقط از منافع آنها بهرهبرداری شده و نوعی تعدیل و تقسیم ثروت پیش میآید. نتیجه طبیعی این امر را میتوان در سه فرآیند: تعدیل ثروت، توازن اجتماعی و همکاری جامعه ذکر کرد.
اگر وقف در جامعه گسترش یابد، بسیاری از معضلات اجتماعی را میتواند حل کند و در محو فقر و محرومیتها اثر شگرفی دارد و از اختلافات شدید طبقاتی جلوگیری می کند که به طبع این، از راه گسترش عدالت اجتماعی بر محور استحقاق، اسباب تالیف قلوب مسلمانان با یکدیگر را فراهم میکند.
سوال: نقش بانوان در تاریخ وقف چیست؟
حسنلو: بانوان نیز در وقف وصدقات همچون مردان ضمن اینکه خود را مخاطب قرآن می دانند ودر عمل به قرآن نیز پیشگام بوده و هستند ؛ از حضرت خدیجه(س) به عنوان اولین بانویی که وجود خود واموال خود را در راه استقرار دین وقف نمود می توان اورا پیشگام ترین فرد تاریخ اسلام در وقف یاد کرد؛ این نکته را باید توجه نمود که این بانوی بزرگ با اخلاص برای پیشرفت دین هرچه در توان داشت در طبق اخلاص نهاد ؛ این نکته را نیز می توان از او درس گرفت این است که پیشرفت گام به گام اسلام با وقف و هبه و بخشش وروحیه جهادی بود و بر همین روال ومنوال نیز این روند ادامه داشته است.
دومین بانوی واقف در اسلام دخترش فاطمه(س) هست که اموالی را وقف نمود کلینی در کافی از موقوفات خاص فاطمه (س) یاد کرده است ؛ پس از این جریان سازی بانوان ممالک اسلامی موقوفات بزرگی در راه رفع فقر علمی و فرهنگی ورفع فقر مادی داشته اند که این موقوفات بسیار چشمگیر وقابل توجه هست ؛ در دوره عباسیان برخی از بانوان مسلمان برای حاجیان و زائران خانه خدا موقوفاتی چون آب و وسایل آبرسانی یا چاههای در مسیر کاروانهای حج ایجاد نموده وو قف کرده اند یا اموالی را برای تامین غذای زائران اختصاص داده اند.
در اودوار مختلف تاریخ ایران واسلام پس از نهادینه شدن فرهنگ وقف بانوان نیز همچون مردان در ایجاد وقف های علمی واجتماعی جهت رفع فقر و نیازهای معنوی ومادی مردم موقوفات فراوانی داشته اند که بسیار قابل توجه است؛ یکی از مصادیق بسیار برجسته که در دوره تیموری است موقوفات بانو گوهرشاد در مشهد مقدس و در محدوده حرم امام رضا علیه السلام که مسجد معروف وبزرگ گوهرشاد ومدرسه هایی چون دو درب و گریزاد را بنا نموده و وقف کرده است که در رونق و شکوفایی فرهنگ اسلام و تمدن اسلامی نقش عمده وقابل توجهی داشته است ؛ ضمن اینکه در تشویق دیگران به وقف و توسعه فرهنگ وقف نیز بسیار موثر بوده است که پس از او بسیاری از مردم وحاکمان وشاهان و ...اموال و املاک وسیعی به حرم وزائران حرم رضوی وتامین غذا برای زائران وتامین مسکن ومعیشت زائران اموال خاص و در آمد املاکی را وقف نموده اند.
از جمله بانوان واقف در دوره قاجارمی توان از موقوفه نرجس خاتون که یک روستای بزرگ بنام آلمالو در استان زنجان و به موقوفات با برکت خانم جمیله ذوالفقاری اشاره نمود که یک باب مدرسه دینی و مسجدی به نام «مسجد ومدرسه خانم» را با مهریه خود بنا نموده و وقف اهل دانش و علم کرده است که از این مدرسه نخبگان ومراجع تقلید و اساتید و بزرگانی همچون آیه الله میرزا باقر زنجانی وشیخ عبدالکریم امام زنجانی و آشیخ عبدالکریم خوئینی و....تحصیل کرده واستاد ومربی برخی از آیات عظام و مراجع بزرگوار فعلی بوده اند ؛ در موزه وکتابخانه های ملک وآستان قدس وکتابخانه مجلس شورای اسلامی و جاهای دیگر نام برخی از بانوان واقف ذکر شده است.
سوال: جایگاه وقف پس از انقلاب چگونه بوده است؟ با چه راهکاره هایی می توان وقف ها را به سمت نیازمندیهای جامعه سوق داد؟
حسنلو: پس از انقلاب اسلامی به وقف رویکرد ویژه از جهت احیای موقوفات گذشته دیده می شود؛ اگر چه نیازمند تلاش بیشتر دراین عرصه از ضرورتهای توجه دولتی می باشد ؛ چراکه بی مهری به موقوفات سبب کم رنگ شدن استقبال مردم از وقف خواهد شد؛ لذا باید در زمینه وقف وموقوفات و عملکرد وکوتاهی متولیان نیز آسیب شناسی صورت پذیرد؛ اکنون بسیاری از موقوفات مدارس دینی از دست متوالیان خارج شده واحتمالا رها شده و مقاصد تعیین شده توسط متولیان که از زمان گذشته بویژه بی مهریی که در گذشته ودوره پهلوی بوده به صورت جدی پی گیری نگردیده است یا انگیزه ی قانون وپشتوانه قانون وشرعی کمتری داشته یا به عللی به فراموشی سپرده شده است که باید در این زمینه اقدامات لازم از سوی مجلس شورای اسلامی یا انقلاب فرهنگی یا هر نهادی که مرتبط هست صورت گیرد وموقوفات خاص وعام با جدیت تمام احیا شود.
پس از انقلاب اسلامی موقوفات آموزشی و تاسیس و وقف مدارس برای نهاد آموزش وپرورش وحتی تاسیس کتابخانه و بیمارستان نیز همچنان دارای رونق وگسترش بیشتر بوده است ؛ در برخی از شهرهای محروم مدارس بسیار مجهز تاسیس و وقف شرعی صورت گرفته است و این انگیزه بیشتر با ارائه مستندات و کارهای هنری جدی تر هم می شود.
امروز نیازی که هست واحساس می شود که باید تلاش بیشتر صورت گیرد این است که رسانه های عمومی و اهل هنر و فرهنگ در زمینه وقف و توسعه و ترویج و استمرار این فرهنگ غنی بایسته است که تلاشهای علمی و هنری بیشتری به خرج دهند و رسانه ملی در تهیه مستندات موقوفات و ارائه گزارشهای دقیق در زمینه موقوفات تلاش بیشتری داشته باشد.
علاقه مندی به وقف و صدقات وخیرات در میان مردم بسیار بالاست وظرفیت این مولفه فرهنگی بسیار بالا برای کاهش فقر مادی ومعنوی از جامعه مقبولیت مردمی دارد به شرط اینکه مدیران برای حل این معزل کارهای زیر بنایی ومدیریتی قوی بکار ببرند .
نکته پایانی و مهم دیگر اینکه اطلاع رسانی به مردم در زمینه موقوفات و احیای وقف در مراکز زیارتی و مدارس دینی ومساجد و تکایا و مراکز دانشگاهی وبهداشتی و...بسیار ضعیف است که باید تقویت شود از جهت رسانه ای اخبار ویژه برای این قسمت در نظر گرفته شود در شبکه خبر ورسانه های دیگر ، این امر در ترویج فرهنگ وقف بسیار موثر خواهد بود .
انتهای پیام/
