ناوگان پهپادی و چشمانداز نوین؛ ترکیه در رزمایش "استیدفست دارت ۲۰۲۶" چه میگوید؟
در روزهای اخیر و همزمان با برگزاری شصت و دومین کنفرانس امنیتی مونیخ، صحنه تحولات امنیتی اروپا، میزبان یک پیام راهبردی واضح از سوی آنکارا بود. ۸ تا ۲۰ فوریه ۲۰۲۶، قلمرو آلمان میزبان رزمایش بزرگ "استیدفست دارت ۲۶" به فرماندهی قوای مشترک ناتو است، و ترکیه با ترکیبی بیسابقه از سکوهای تهاجمی و پیامهای دیپلماتیک، در حال بازتعریف نقش خود در ساختار امنیت ترانسآتلانتیک است.
آنچه در این رزمایش حائز اهمیت است، صرفا حضور دو هزار نیروی ترکیبی ارتش ترکیه نیست، ماهیت عملیاتهایی است که آنکارا انتخاب کرده تا از آنها تصویربرداری و منتشر کند. وزارت دفاع ترکیه روز گذشته با انتشار ویدئوهایی از منطقه رزمایش در آلمان، صحنهای را به تصویر کشید که تا چند سال پیش در هالهای از آرزوها برای صنعت دفاعی این کشور قرار داشت: برخاستن پهپادهای ضربتی پیشرفته "بایراکتار تیبی-۳" از عرشه ناو چندمنظوره "تیسیجی آنادولو" در آبهای دریای بالتیک، اجرای مأموریتهای شناسایی و انهدام اهداف تعیینشده با دقتی مثالزدنی، و بازگشت ایمن به ناو.
برای درک عمق این دستاورد، به عقبتر برگردیم. سالها طول کشید تا کشورهای صاحبصنعت بتوانند قابلیت عملیات ترکیبی پهپادها با ناوهای هلیبرددار را توسعه دهند. اما ترکیه با طراحی ناو آنادولو به عنوان یک "ناو هواپیمابر بدون سرنشین" (UAV Carrier) و توسعه همزمان سامانههای پروازی متناسب با آن (تیبی-۳)، موفق شده یک مفهوم عملیاتی جدید در نیروی دریایی ایجاد کند: "پروجکشن قدرت از راه دور" بدون نیاز به پایگاههای هوایی ساحلی. این یعنی ترکیه میتواند در هر نقطه از دریاهای مورد نظر خود - از شرق مدیترانه تا بالتیک - یک فرودگاه متحرک برای پهپادهای ضربتی داشته باشد و بدون به خطر انداختن جان خلبانان، مأموریتهای رزمی انجام دهد.
اما این نمایش قدرت تنها به حوزه نظامی محدود نمیماند. اظهارات محمد فاتح کاجر، وزیر صنعت و فناوری ترکیه، در حاشیه بازدید از تأسیسات شرکت "توساش" (TUSAŞ) در آنتالیا، نشان میدهد آنکارا به دنبال تثبیت این دستاوردها در یک چارچوب بلندمدت "خودکفایی کامل" است. تأکید او بر "ظرفیتهای بومی و منابع داخلی" و "ترکیه قوی و مستقل در فناوریهای راهبردی" دقیقا نقطه مقابل استراتژی سالهای دور است که ترکیه صرفا یک مصرفکننده فناوریهای دفاعی غربی بود. نمونه بارز این تغییر راهبرد را میتوان در پروژههای موشکی و راداری بومی مشاهده کرد که وابستگی آنکارا به سامانههای خارجی (مانند سامانههای پاتریوت) را کاهش داد.
همزمان با تحرکات نظامی در شمال اروپا، دستگاه دیپلماسی امنیتی ترکیه نیز در مونیخ بیکار ننشسته. آکادمی ملی اطلاعات ترکیه (MİT) با برگزاری یک پنل تخصصی تحت عنوان "بازاندیشی در همکاری اورومتوسطانه/میاناروپایی و امنیت اروپا در نظم جهانی متغیر"، مستقیما به نقد ساختارهای کنونی امنیتی پرداخت. طلحه کوسه، رئیس این آکادمی، با صراحت به دو نکته اشاره کرد: اول، وجود شکافهای هماهنگی ناتو - بازیگران اروپایی که به گفته او منجر به ایجاد "حفرههای امنیتی" شد؛ و دوم، به حاشیه رانده شدن منطقه حیاتی مدیترانه در معماری امنیتی غرب.
از منظر تاریخی، این سخنان، قابل تأمل است. در دوران جنگ سرد، دریای مدیترانه خط مقدم رویارویی ناتو با پیمان ورشو بود، اما پس از فروپاشی شوروی، توجهات به بالکان، سپس خاورمیانه و اکنون به سمت چین و هندوپاسیفیک معطوف شد. ترکیه به عنوان کشوری با طولانیترین خط ساحلی در مدیترانه شرقی، از این غفلت راهبردی آسیب دیده. بحرانهای لیبی، مناقشات بر منابع انرژی در مدیترانه و جریانهای مهاجرتی، نشان دادهاند امنیت اروپا از جنوب شرقی آن آغاز میشود. به همین دلیل، آنکارا اکنون با ابزارهای نوین خود (پهپاد، ناو و سرویس اطلاعاتی) به دنبال آن است که "ثقل مدیترانه" را دوباره به هسته محاسبات امنیتی ناتو بازگرداند.
ترکیب این سه مؤلفه - نمایش عملیاتی قدرت پهپادی در رزمایش آلمان، تأکید بر استقلال فناورانه در صنایع راهبردی، و طرح ادعای نقش محوری مدیترانه در مونیخ - یک پیام واحد را مخابره میکند: ترکیه نه عضو معمولی ناتو، که "بازیگر شکلدهنده" به معادلات امنیتی است. آنکارا به متحدان میگوید اگر قرار است اروپا امن باشد، نمیتواند اولویتهای مدیترانه را نادیده بگیرد و اگر قرار است مأموریتی در ناتو تعریف شود، ترکیه با قابلیتهای بومی خود، "تولیدکننده امنیت" است، نه صرفا مصرفکننده.
رزمایش استیدفست دارت ۲۰۲۶ صرفا یک تمرین تاکتیکی نیست، صحنه اثبات دکترین عملیاتی جدید است؛ دکترینی که در آن "عقل عملیاتی" ارتش ترکیه، به تعبیر وزارت دفاع این کشور، با فناوریهای نوین تلفیق شده و مرزهای جغرافیایی را برای تأثیرگذاری راهبردی کمرنگ کرده است.
