حکایت محله اعیان نشینها تا بیغوله دودیها
سرویس اجتماعی برنا// شهرزادعبدیه
عودلاجان، محله ای که امروز برای بسیاری از ما تنها نامی است نقش بسته بر تابلوی آب رنگی که روی آن نوشته شده است؛ "کوچه عودلاجان". کوچه ای در منطقه 12 پایتخت که روزگاری محله ای بود متعلق به اعیان و اشراف تهران. در آن روزگار عودلاجان یکی از 5 محله بزرگ و معروف شهر بود که خانه هایی بزرگ با اتاق هایی فراوان را در خود جای داده بود و مسلمان، کلیمی و سایر اقلیت های مذهبی در آن سکونت داشتند.
محدودهٔ خیابانهای ناصرخسرو (از غرب)، ری (از شرق)، چراغ برق (امیر کبیر) (از شمال) و 15خرداد (از جنوب) چهار ضلع محله عودلاجان هستند، محله ای که سال هاست زیر سایه نام بافت فرسوده بسیاری از خانه ها و بناهای تاریخی ارزشمند خود را از دست داده است. بناهایی که به همت شهرداری و مالکان شخصی و غیره تخریب شده و به معنای واقعی با خاک یکسان شده اند تا این محله قدیمی تهران برای همیشه از بین برود و جای خود را به ساختمان ها و پاساِژها و بناهایی بی هویت و ناهمگون بدهد که جز صرفه اقتصادی برای مالکانش چیز دیگری برای اهدا به نسل آینده ندارند.
هنوز هم عودلاجان مامن معتادان است
تا همین چند سال پیش بسیاری از بافت قدیمی و البته فرسوده عودلاجان هنوز نفس می کشید و هرچند بی رمق، اما وجود داشت. در آن زمان بسیاری از کوچه پس کوچه های این محله پر بود از معتادانی که در بیغوله ها و کوچه پس کوچه ها در روز روشن خماری خود را به نشئه می چسبانند و زیر سایه یک دیوار در حالی که کتی روی سرشان انداخته بودند دور هم چرت می زندند. کافی بود دل به دریا بزنی و بی توجه به هشدار برخی از مردم محله در کوچه پس کوچه ها سرک بکشی تا شاهد چنین صحنه هایی باشی، اما امروز بعد از گذشت چند سالی از خرابی برخی از قسمت های محله به بهانه این که محل تجمع اراذل و اوباش و معتادان است باز همین صحنه در این محله قابل رویت خواهد بود. با این تفاوت که در آن زمان در کوچه ها و بیغوله ها شاهد چنین صحنه هایی بودیم و حالا در زمین های مسطحی تجمع معتادان را می بینیم.
عودلاجان امروز محله ای است که در جای جای آن می توان لکه های مسطحی را دید که یکپارچگی بافت آن را تحت تاثیر قرار داده است با این حال هنوز هم بخش های هرچند اندکی از این بافت و تک بناهای ارزشمندی در این محله وجود دارند که اگر حفظ و مرمت و احیا شوند می توانند به عنوان نمادی از تهران قدیم به یادگار بمانند و حتی مقصد گردشگران زیادی باشد. نابه سامانی، گریز شدید جمعیت و ناهنجاری های اجتماعی از معضلاتی است که سال هاست عودلاجان با آنها دست به گریبان است. بسیاری از خانه های مسکونی این محله هر روز تبدیل به انبارهای کالا می شوند. این در حالی است که خانه های مجردی و کارگری زیادی نیز در این محله وجود دارد.
نگاهی نو به عودلاجان
براساس مصوبه شورایعالی شهرسازی و معماری ایران، محدوده بافت فرسوده در تهران و دیگر کلان شهرها و شهرهای بزرگ تعیین شده و تهیه طرح های مقاوم سازی، بهسازی و نوسازی این بافت در دستور کار مسئولان دولتی و مدیریت شهری قرار گرفته است. در طرح جامع تهران (سال 1386) محله عودلاجان در الویت نخست بافت های فرسوده ارزشمند معرفی شده است. سازمان نوسازی شهر تهران عهده دار تهیه طرح برای محدوده فرسوده است که مسئولیت آن در محله عودلاجان بر عهده مهندسان مشاور باوند(که سال هاست مشاور شهرداری منطقه 12 است) سپرده شده است.
مسئول بخش اجتماعی دفتر محلی مهندسان باوند در این باره به برنا می گوید:« ما NGO نیستیم بلکه شرکت خصوصی هستیم که با شهرداری قرارداد داریم و تلاش می کنیم در راستای تجدید حیات در محله تاریخی عودلاجان(امامزاده یحیی، پامنار و ناصر خسرو) با رویکرد مداخله مشارکتی گام برداریم. »
حمیده توسلی درباره چشم انداز و برنامه هایی که برای محله عودلاجان در نظر گرفته شده است، نیز اظهار می کند:« تلاش می کنیم در این محله محیطی امن و پرآسایش فراهم کنیم، بناهای ارزشمند تاریخی آن را استادانه مرمت کرده و به همراه دیگر ساختمان های مقاوم و تازه ساز و هماهنگ با بافت محله، محیط زیستی پایدار ایجاد کنیم تا متکی بر زیر ساخت ها و خدمات مجهز، پاسخگوی نیازهای امروز و فردای جامعه باشد. »
در حالی که عودلاجان این روزها می رود تا از حافظه تاریخی و تصویری پایتخت پاک شود توسلی معتقد است؛ با اقدامات انجام شده تلاش می شود تا عودلاجان را به عنوان محله ای زیبا و تاریخی در قلب پایتخت که محل سکونت اقوام و فرهنگ های متنوع ایرانی است به جهانیان شناخته شود. البته وی به فعالیت های اقتصادی هم اشاره می کند می گوید:« سعی می کنیم در کنار انجام فعالیت های اقتصادی پر رونق توام با رفاه اجتماعی محله، پذیرای گردشگران تهرانی، ایرانی و حتی جهانی باشیم. »
مسئول بخش اجتماعی دفتر محلی مهندسان باوند با تاکید بر نقش همکاری و همفکری گروه های سازمان یافته محلی، ساکنان، صاحبان مشاغل و دست اندر کاران توسعه می افزاید: « امیدواریم بتوانیم هر روز شرایط بهتری در این محله حکمفرما کنیم و عودلاجان را به محله ای مسکونی، فرهنگی، هنری، آموزشی، گردشگری، تفریحی و تجاری تبدیل کنیم. »
حرکت آرام اما رو به جلو
اگرچه آن چه توسلی برایمان از دور نمای عودلاجان ترسیم می کند با توجه به وضعیت امروز محله دور ذهن و رویایی به نظر می رسد اما گویی این گروه با جدیت و پشتکار درصدد پشت سر گذاشتن موانع و حرکت رو به جلو است. اگرچه این حرکت کند و آرام است اما می تواند امیدوار کننده باشد چرا که مردم،کسبه و البته فعالان و دوستداران میراث فرهنگی هر کدام به نوعی دست یاری دراز کرده اند.
نکته جالب در تهیه چشم انداز عودلاجان این است که دفتر مهندسان باوند تلاش کرده است با تشکیل گروه های محلی مانند گروه سرپرستان خانوار، گروه بانوان، گروه جوانان، گروه معتمدین محله، شورایاری ها و غیره با مشارکت مردم در کنار تحقیق و بررسی علمی برای عودلاجان برنامه ریزی کند. توسلی امیدوار است تا قبل از پایان سال جاری این طرح به تصویب برسد و کلنگ آغاز کار در دو راسته مهم امامزاده یحیی و بازارچه عودلاجان به زمین بخورد.
راسته امامزاده یحیی گذر سیاحت و زیارت می شود
راسته امامزاده یحیی قراراست به نام گذر سیاحت و زیارت به همان شکل سنتی خود حفظ شود. گذری هم خواهیم داشت به نام گذر پهلوانان و جوانان، جایی که در گذشته به دلیل وجود زورخانه ها محل آمد و شد پهلوانان بوده است. گذر سوم گذر فرهنگ و هنر خواهد بود با سیصدسال قدمت که امروز بورس آهن فروشان است. با توجه به سکونت و حضور اقوام مختلف در این محله طی سال های گذشته، راه اندازی گذر اقوام و ملل نیز یکی دیگر از برنامه های آتی است که برای عودلاجان در نظر گرفته شده است. بازارچه عودلاجان هم قرار است به صورت سنتی احیا شود و کسبه آن قبول کرده اند مشاغل خود را تغییر دهند و هر کدام شغلی متناسب با یک بازارچه سنتی برای خود برگزینند.
می توان گفت در صورت اجرای این طرح ها و برنامه ها عودلاجان بار دیگر حیاتی دوباره را تجربه خواهد کرد، حیاتی که به سبب اجرای برنامه هایش ناخودآگاه جایی برای حضور جرم و بزه در محله باقی نخواهد گذاشت و بسیاری از اهالی گذشته محله که سال هاست آن را ترک کرده اند بار دیگر رغبت حضور در محل قدیمی خود را خواهند یافت و جایی که روح زندگی و اسکان در آن جاری باشد، محل جرم و جنایت نخواهد بود.
