سپندارمذگان؛ میراث کهن مهرورزی ایرانی و پیوند دیرینه خانواده، زمین و جامعه

به گزارش خبرگزاری برنا از مرکزی، سپندارمذگان یا اسفندگان (اسپندگان) یکی از جشن‌های باستانی ایران است که هر ساله در روز پنجم اسفندماه برگزار می‌شود.

ابوریحان بیرونی، دانشمند بزرگ ایرانی، در کتاب ارزشمند «آثارالباقیه» به این جشن اشاره کرده و می‌نویسد که ایرانیان باستان این روز را روز بزرگداشت خانواده ، زن و زمین می‌دانستند. اگرچه برخی منابع متأخر به دلیل تغییر ساختار تقویم ایرانی در زمان خیام، تاریخ دیگری را ذکر کرده‌اند، اما مطابق منابع کهن، این جشن به روز اسپند یعنی پنجمین روز از ماه اسفند اشاره دارد و باید در همین روز گرامی داشته شود.

واژه‌شناسی و مفهوم سپندارمذ

واژه فارسی «اسفند» (یا اسپند) از واژه پهلوی «سپندارمت» و اوستایی «سپِنتَه‌آرمَئی‌تی» برگرفته شده است. این واژه نام چهارمین امشاسپند در باورهای زرتشتی است و از دو بخش «سپِنتَه» به معنای پاک و مقدس و «آرمَئیتی» به معنای فروتنی و بردباری تشکیل شده است. بنابراین معنی کامل آن «فروتنی پاک و مقدس» است.

سپندارمذ در فرهنگ کهن، لقب ملی زمین به شمار می‌رود؛ زمینی که با فروتنی و گذشت، زندگی را به همه موجودات هدیه می‌کند. به همین دلیل، در فرهنگ باستان، اسفندگان را نماد تمایلات مادرانه و باروری می‌پنداشتند.

پیشینه و تحول تاریخی جشن

در گاهشماری‌های ایرانی، هر روز از ماه نامی داشت و روز پنجم هر ماه «سپندارمذ» نامیده می‌شد. از آنجا که سپندارمذ ایزد موکل بر زمین و حامی زنان شوهردوست و پارسا بود، روز پنجم اسفند به عنوان عید زنان شناخته می‌شد. در سال ۱۳۴۱ خورشیدی، استاد ابراهیم پورداود روز پنجم اسفند و جشن اسفندگان را به عنوان «روز پرستار» پیشنهاد داد که در تقویم رسمی نیز ثبت شد. پورداود در این باره نوشته بود: «در میان جشن‌های بزرگ ایران باستان، سپندارمذگان جشنی است در پنجمین روز از اسفندماه. همین روز شایسته و برازنده است که جشن پرستاران میهن ما باشد». هرچند امروزه این روز به عنوان روز پرستار گرامی داشته نمی‌شود، اما یادآور پیوند عمیق این جشن با مفاهیم مهرورزی و ایثار است.

پیوند ناگسستنی با زمین و محیط زیست

یکی از وجوه برجسته این جشن، پیوند عمیق آن با طبیعت و محیط زیست است. سپندارمذ در فرهنگ ایران باستان به عنوان ایزدبانوی زمین شناخته می‌شد و حفاظت از آن نقشی بنیادین در باورهای مردم داشت. ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه می‌نویسد که سپندارمذ «به نگهبانی زمین و زنان نیکوی پارسا و شوهردوست گماشته شده است». این باور، نشان‌دهنده درک عمیق نیاکان از اهمیت حفظ محیط زیست به عنوان امانتی الهی و ضروری برای بقای نسل‌ها بوده است. به طور همزمان، این روز با عنوان «جشن برزیگران» نیز شناخته می‌شد که در آن مردم برای حاصلخیزی زمین و داشتن محصولی فراوان دعا می‌کردند. این آیین‌ها گواهی بر این حقیقت است که ایرانیان از دیرباز، آبادانی زمین و حمایت از کشاورزان را بخشی از باورهای دینی و فرهنگی خود می‌دانستند.

خانواده، ازدواج و جایگاه والای زن؛ بنیاد جامعه پویا

سپندارمذگان در طول تاریخ، جلوه‌ای از احترام به زن، مادر و همسر در فرهنگ ایرانی بوده است. در این روز باستانی، زنان از جایگاهی ویژه برخوردار می‌شدند و مردان با اهدای هدایایی، عشق و ارادت خود را به همسران، مادران و دختران خود ابراز می‌داشتند. ابوریحان بیرونی نقل می‌کند که «در گذشته‌های دور، این جشن ویژه زنان بود و مردان برای آنان هدایای ارزشمند و فراوان تهیه می‌کردند». این سنت که در مناطقی از اصفهان، ری و پهله رواج داشت، در زبان فارسی «مردگیران» یا «مژدگیران» نامیده می‌شد که خود گویای نقش فعال زنان در پیوند زناشویی و تشکیل خانواده بوده است. در این روز زنان نه تنها از هدایا برخوردار می‌شدند، بلکه به نوعی فرمانروایی می‌کردند و مردان باید از آنان فرمان می‌بردند.

این فرهنگ غنی، نشان‌دهنده نگرش والای ایرانیان به مقام زن و اهمیت تشکیل خانواده است. در باورهای کهن، سپندارمذ به عنوان نماد «زن نیکو و شوهردوست» شناخته می‌شد و این ویژگی‌ها، الگویی برای استحکام بنیان خانواده به شمار می‌رفت. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که سپندارمذ در متون کهن، نقشی مادرانه داشته و از او به عنوان مادر بشریت یاد شده است که باروری و پرورش همه موجودات بر عهده اوست. این پیوند عمیق میان ایزدبانوی زمین و خانواده، نشان از جهان‌بینی جامعی دارد که در آن مهرورزی به طبیعت و مهرورزی به خانواده در کنار هم معنا می‌یابند.

فرهنگ محبت به خانواده؛ راز ماندگاری جامعه ایرانی

آنچه جامعه ایرانی را در طول تاریخ پر فراز و نشیب خود پایدار و استوار نگاه داشته، بی‌گمان فرهنگ ژرف محبت به خانواده و احترام به نهاد مقدس ازدواج بوده است. نیاکان ما به خوبی دریافته بودند که استحکام جامعه در گرو استحکام خانواده‌هاست و مهرورزی در درون خانواده، سنگ بنای محبت در سطح کلان جامعه را می‌سازد. در فرهنگ ایرانی، خانواده تنها یک واحد اجتماعی نیست، بلکه کانونی مقدس برای پرورش نسل‌های آینده و انتقال ارزش‌های اخلاقی و انسانی است. ازدواج در این نگاه، نه صرفاً یک قرارداد، که پیمانی مقدس و مایه آرامش و همدلی محسوب می‌شود. بزرگان دین و فرهنگ ما همواره بر تسهیل ازدواج و آسان‌گیری در این مسیر تأکید داشته‌اند تا جوانان بتوانند هر چه زودتر خانواده مستقل خود را تشکیل دهند و به جمع مهرورزان جامعه بپیوندند.

ازدواج و فرزندآوری؛ سرمایه‌های اجتماعی و معنوی

اهمیت فرزندآوری و تربیت نسلی سالم و پویا نیز در همین چارچوب معنا می‌یابد. ایرانیان از دیرباز فرزندان را مایه برکت خانه و جامعه می‌دانستند و برای افزایش نسل، ارزش و اعتبار فراوان قائل بودند. این نگاه ریشه در باورهای کهن و سپس آموزه‌های دینی دارد که بر آبادانی جهان و تداوم نسل بشر تأکید می‌کنند. در سپندارمذگان که جشن مهرورزی و زمین است، این پیوند میان مهر به خانواده و مهر به زمین که مادر همه موجودات است، به زیبایی تجلی می‌یابد. همان‌گونه که زمین با بخشندگی خود حیات را جاری می‌سازد، خانواده نیز با محبت و ازدواج، نسل‌ها را پویا و جامعه را زنده نگه می‌دارد. این نگاه سیستمی و جامع‌نگر به هستی، سبب می‌شد تا ایرانیان قدیم، هم به محیط زیست به عنوان خانه بزرگ‌تر خود احترام بگذارند و هم به خانواده به عنوان کوچک‌ترین و مهم‌ترین سلول اجتماعی. توجه به ازدواج و فرزندآوری که در قالب این باورها تأکید شده بود، جامعه ایران را در طول قرن‌ها پویا، جوان و پایدار نگاه داشته است.

آیین‌های جشن سپندارمذگان

به بیان ابوریحان بیرونی، در روز اسفندگان چند جشن با مناسکی خاص برگزار می‌شده است. نخستین آن‌ها جشن مردگیران یا مژدگیران بود که ویژه زنان بود و مردان برای زنان هدیه می‌خریدند و از آنان قدردانی می‌کردند. امروزه نیز بیشترین جنبه مورد تأکید در اسفندگان، قدردانی از زنان است. در گذشته، عوام آیین‌هایی نیز برای دورکردن «خرفستران» (جانوران موذی) انجام می‌دادند، هرچند ابوریحان این آیین‌ها را تازه و نااصیل خوانده است. در برخی مناطق ایران مانند منطقه پشتکوه استان یزد و به ویژه روستای پندر، این مراسم هرساله پنج روز مانده به اسفند با شکوه خاصی برگزار می‌شود که نشان از ریشه‌داری این سنت در فرهنگ ایرانی دارد.

سپندارمذگان؛ نماد همبستگی ملی و پیونددهنده ایرانیان

فراتر از ابعاد خانوادگی و زیست‌محیطی، سپندارمذگان در طول تاریخ به عنوان یک عنصر هویتی و همبستگی‌بخش در میان ایرانیان نقش آفریده است. این جشن که ریشه در باورهای مشترک ملی دارد، فارغ از تفاوت‌های قومی، زبانی و مذهبی، ایرانیان را گرد هم می‌آورد و یادآور ارزش‌های والای انسانی همچون مهرورزی، احترام متقابل و صلح‌طلبی است. در روزگاری که مرزهای سیاسی و اجتماعی گاه موجب جدایی می‌شود، بازگشت به چنین آیین‌های مشترکی می‌تواند پیوندهای عاطفی میان ایرانیان در سراسر جهان را مستحکم‌تر سازد و حس تعلق به یک تمدن کهن و پرمهر را زنده نگه دارد. برگزاری این جشن، فرصتی برای بازشناسی ریشه‌های مشترک و تأکید بر همدلی و یکرنگی به عنوان میراث گرانبهای نیاکان ماست.

آسیب‌های چهارشنبه‌سوری و رویش دوباره فرهنگ سپندارمذگان

در سال‌های اخیر، هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها درباره آسیب‌های اجتماعی و جانی ناشی از برگزاری سنت‌های نادرست در مراسمی چون چهارشنبه‌سوری، که متأسفانه هر ساله با آتش‌سوزی‌های گسترده، مصدومیت‌های شدید و حتی گاه جان‌باختن جوانان همراه است، ضرورت بازنگری در الگوهای فرهنگی جامعه بیش از پیش احساس می‌شود. در این میان، جوانان آگاه و فرهنگ‌دوست ایرانی با رویکردی مثبت به سوی احیای جشن‌های اصیلی چون سپندارمذگان گرایش پیدا کرده‌اند. این تغییر نگاه، نشان از بلوغ فرهنگی جامعه دارد؛ نسلی که به جای تخریب و هیجان‌های زودگذر و پرمخاطره، به دنبال شادی‌های پایدار، معنادار و همسو با هویت تاریخی خود است. توجه روزافزون به سپندارمذگان می‌تواند جایگزینی سالم، بی‌خطر و سرشار از محبت برای آیین‌های پرمخاطره‌ای باشد که متأسفانه هر ساله غم را به جای شادی برای خانواده‌ها به ارمغان می‌آورد. تجربه نشان داده است هرگاه جوانان با پیشینه غنی فرهنگی خود آشنا شوند، آن را بر رسوم وارداتی یا نادرست ترجیح می‌دهند و این نویدبخش فردایی روشن‌تر برای جامعه ایران خواهد بود.

امروز و فردای یک سنت

باززنده‌سازی این جشن در دوران معاصر، نشان‌دهنده عطش جامعه ایرانی برای بازگشت به ریشه‌های اصیل فرهنگی و هویتی خود است. امروزه سپندارمذگان در بسیاری از شهرهای ایران از جمله در منطقه کاشان با عنوان «اسفندی» و به عنوان روز بزرگداشت عشق و محبت نسبت به مادران و همسران گرامی داشته می‌شود. این آیین‌ها، میراثی از نیاکانی است که مهرورزی، احترام به محیط زیست، تکریم خانواده و پاسداشت ازدواج را نه تنها یک سنت، که فلسفه زیستن خود می‌دانستند. تأکید بر این ارزش‌ها در جامعه امروز، می‌تواند همچون گذشته، نقش مؤثری در استحکام بنیان خانواده و در نتیجه تقویت و پویایی هرچه بیشتر جامعه ایرانی ایفا کند.