سیر تا پیاز انستیتو پاستور ایران؛ از یک قرن فعالیت در خط مقدم امنیت زیستی تا آسیب جدی در جنگ رمضان

زهرا وجدانی: در جهان امروز امنیت زیستی به یکی از ارکان اساسی امنیت ملی و سلامت عمومی کشور‌ها تبدیل شده است. تجربه همه‌گیری‌های گسترده در یک قرن گذشته نشان داده که توان علمی کشور‌ها در تشخیص سریع بیماری‌های واگیردار، تولید واکسن و توسعه زیرساخت‌های پژوهشی نقش تعیین‌کننده‌ای در مدیریت بحران‌های سلامت دارد. در این میان موسسات علمی و تحقیقاتی که در خط مقدم شناسایی، پایش و کنترل عوامل بیماری‌زا فعالیت می‌کنند به عنوان ستون‌های اصلی نظام بهداشت و درمان شناخته می‌شوند.

در ایران نیز یکی از مهم‌ترین نهاد‌های علمی فعال در این حوزه انستیتو پاستور ایران است؛ مرکزی با بیش از یک قرن سابقه که از زمان تاسیس تاکنون نقش مهمی در توسعه دانش میکروب‌شناسی، تولید واکسن، ایجاد آزمایشگاه‌های مرجع و کنترل بیماری‌های عفونی در کشور و منطقه ایفا کرده است. فعالیت‌های این موسسه نه‌تنها در ارتقای سلامت عمومی در داخل کشور موثر بوده بلکه در همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی برای مقابله با بیماری‌های واگیردار نیز جایگاهی قابل توجه پیدا کرده است.

در این گزارش بر اساس اطلاعات منتشرشده در پایگاه رسمی انستیتو پاستور ایران و گزارش‌های رسمی سازمان جهانی بهداشت به تاریخچه، ظرفیت‌ها و نقش این مرکز علمی در تولید واکسن، کنترل بیماری‌های واگیردار و تقویت امنیت زیستی ایران و منطقه و آسیب‌های بعد از حمله به آن در جنگ رمضان می‌پردازیم.

انستیتو پاستور ایران یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین مراکز علمی و پژوهشی حوزه بیماری‌های واگیردار در منطقه است که در سال ۱۲۹۹ با مشارکت دولت ایران و انستیتو پاستور پاریس تاسیس شد. هدف اصلی از ایجاد این مرکز مقابله علمی با همه‌گیری‌های مرگبار آن زمان از جمله طاعون، وبا و آبله و انتقال تجربه‌های موفق نظام سلامت فرانسه به ایران بود.

ساختمان فعلی آسیب‌دیده در سال ۱۳۰۳ توسط مرحوم عبدالحسین میرزا فرمانفرماییان وقف این موسسه شد و بخشی از بنا‌های قدیمی آن نیز در فهرست میراث فرهنگی ثبت شده‌اند.

این موسسه عضو شبکه جهانی پاستور است؛ شبکه‌ای متشکل از ۳۳ موسسه در سراسر جهان که بیش از یک قرن در خط مقدم مبارزه با بیماری‌های عفونی فعالیت داشته‌اند و در حوزه‌های تحقیقات کاربردی، بهداشت عمومی و پاسخگویی اجتماعی همکاری می‌کنند.

این مرکز پژوهشی طی بیش از یک قرن فعالیت به یکی از مراکز مرجع منطقه‌ای در حوزه تشخیص، پژوهش و کنترل بیماری‌های عفونی تبدیل شده است. سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز در اسناد خود از انستیتو پاستور ایران به‌عنوان یکی از قطب‌های علمی منطقه در حوزه بیماری‌های واگیردار یاد کرده است.

قدیمی‌ترین تولیدکننده واکسن در خاورمیانه

انستیتو پاستور ایران با بیش از ۸۰ سال سابقه تولید صنعتی واکسن قدیمی‌ترین مرکز تولید واکسن در خاورمیانه به شمار می‌رود. این مرکز نقش مهمی در خودکفایی ایران در تولید واکسن و توسعه ظرفیت‌های صادراتی در حوزه زیست‌فناوری ایفا کرده است. از جمله واکسن‌هایی که در این مرکز تولید شده یا توسعه یافته‌اند می‌توان به واکسن BCG برای پیشگیری از سل، واکسن هپاتیت B، واکسن سه‌گانه دیفتری، کزاز و سیاه‌سرفه (DTP)، واکسن MMR برای سرخک، اوریون و سرخجه، واکسن‌های خوراکی و تزریقی فلج اطفال (OPV و IPV)، واکسن کرونا با نام PastoCovac و همچنین واکسن‌های دامی مانند تب برفکی، شاربن (سیاه‌زخم) و بروسلوز اشاره کرد.

شبکه آزمایشگاه‌های مرجع ملی

این انستیتو پاستور همچنین میزبان هشت آزمایشگاه مرجع ملی در حوزه بیماری‌های عفونی است. این آزمایشگاه‌ها در زمینه تشخیص و پایش بیماری‌هایی مانند سل، هاری، لیشمانیوز، وبا، آنفلوانزا، مننژیت، قارچ‌های بیماری‌زا و فلج اطفال فعالیت می‌کنند. از دیگر ظرفیت‌های منحصر‌به‌فرد این مرکز ایجاد و نگهداری تنها بانک میکروبی، سلولی و قارچی کشور است که نقش مهمی در پژوهش‌های زیست‌پزشکی و کنترل بیماری‌ها ایفا می‌کند.

نقش کلیدی در مهار همه‌گیری‌ها

انستیتو پاستور ایران در دهه‌های گذشته نقش مهمی در مهار و ریشه‌کنی برخی بیماری‌های واگیردار در کشور داشته است. در روند ریشه‌کنی جهانی آبله پژوهشگران این مرکز از جمله محمود بهمنیار نقش موثری در مراحل پایانی کنترل این بیماری در ایران ایفا کردند؛ اقدامی که در نهایت به تایید سازمان جهانی بهداشت رسید.

در حوزه فلج اطفال نیز ایران با مشارکت فعال مراکز علمی از جمله انستیتو پاستور توانست در سال ۲۰۰۱ ریشه‌کنی این بیماری را اعلام کند. پس از آن سازمان جهانی بهداشت مسئولیت پایش و کنترل ویروس فلج اطفال در برخی کشور‌های شرقی و همچنین اجرای برنامه‌های واکسیناسیون مرزی را به ایران واگذار کرد.

از دیگر اقدامات این مکان می‌توان به صادرات واکسن به کشور‌های منطقه و آموزش محققان در ترکیه، عراق، یمن، اندونزی، برزیل و آفریقا نیز اشاره کرد.

پاسخ علمی به همه‌گیری کرونا

در جریان همه‌گیری کووید ۱۹ این موسسه نقش مهمی در زیرساخت تشخیص و مقابله با ویروس در کشور ایفا کرد. پژوهشگران انستیتو پاستور ایران در مدت حدود دو هفته موفق به تولید کیت تشخیص کرونا شدند و با همکاری وزارت بهداشت شبکه‌ای متشکل از حدود ۴۰۰ آزمایشگاه تشخیص در سراسر کشور ایجاد شد.

همچنین واکسن کرونا با نام PastoCovac در این مرکز توسعه یافت و علاوه بر استفاده داخلی به برخی کشور‌های منطقه نیز صادر شد.

همکاری‌های منطقه‌ای با سازمان جهانی بهداشت

انستیتو پاستور ایران طی سال‌های گذشته همکاری گسترده‌ای با سازمان جهانی بهداشت داشته است. از جمله این همکاری‌ها می‌توان به تامین واکسن و کیت‌های تشخیصی برای کشور‌هایی مانند افغانستان، پاکستان، عراق و سوریه اشاره کرد.

این مرکز همچنین میزبان کارگاه‌های آموزشی سازمان جهانی بهداشت برای متخصصان حوزه سلامت از ۱۲ کشور منطقه بوده و آموزش‌هایی در زمینه تشخیص سریع طغیان بیماری‌های واگیردار ارائه داده است. در دوران همه‌گیری کرونا نیز سازمان جهانی بهداشت با ارسال تجهیزات و امکانات به این مرکز از ظرفیت علمی آن برای پشتیبانی از کشور‌های فاقد زیرساخت آزمایشگاهی بهره گرفت.

جایگاه راهبردی در امنیت زیستی

با توجه به این ظرفیت‌ها، انستیتو پاستور ایران به عنوان یکی از زیرساخت‌های راهبردی علمی و بهداشتی کشور شناخته می‌شود و نقشی کلیدی در حفظ امنیت زیستی ایران و منطقه ایفا می‌کند. این مرکز نه تنها در توسعه دانش و فناوری‌های زیستی نقش داشته بلکه در کنترل بیماری‌های واگیردار و ارتقای سلامت عمومی نیز سهم قابل توجهی داشته است.

ابعاد خسارت به زیرساخت‌های علمی و آزمایشگاهی این مرکز تاکنون

این مرکز که مقر اصلی آن در تهران قرار دارد از آغاز جنگ رمضان (جنگ میان ایران، آمریکا و اسرائیل) در اسفند ۱۴۰۴ تاکنون (فروردین ۱۴۰۵) چندین بار هدف حملات نظامی قرار گرفته و بخش‌هایی از زیرساخت‌های آن دچار آسیب جدی شده است.

بر اساس اعلام این موسسه، در جریان این حملات بخش‌هایی از زیرساخت‌های تحقیقاتی، آزمایشگاه‌های مرجع کشوری، مراکز همکار سازمان جهانی بهداشت (WHO)، بیوبانک‌ها و واحد‌های تخصصی مختلف انستیتو پاستور ایران آسیب دیده‌اند؛ مجموعه‌ای که از مهم‌ترین ظرفیت‌های علمی و بهداشت عمومی در سطح کشور و منطقه به شمار می‌رود.

گزارش‌ها نشان می‌دهد موج انفجار و اصابت ترکش‌ها خسارت قابل توجهی به بخش‌هایی از ساختمان مرکزی این موسسه وارد کرده است. به گفته معاونت آموزشی وزارت بهداشت، برخی ساختمان‌های این مجموعه به طور کامل تخریب شده و در تعدادی دیگر نیز ریزش تجهیزات و آسیب به زیرساخت‌های آزمایشگاهی ادامه فعالیت‌های علمی و تشخیصی این مرکز را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

طبق اعلام انستیتو پاستور ایران، مجموعه‌ای که دچار آسیب شده حدود ۲۳ هزار مترمربع مساحت داشته و شامل ۱۳ آزمایشگاه مرجع کشوری بوده است. در میان این آزمایشگاه‌ها مراکز تخصصی تشخیص و پایش بیماری‌هایی مانند کووید‑۱۹، آبله میمونی، هاری، اشریشیاکلی، آربوویروس‌ها و تب‌های خونریزی‌دهنده ویروسی، مالاریا، سیاه‌سرفه، طاعون، تولارمی، تب کیو، بیوشیمی، پروتئین‌شیمی و آزمایشگاه تشخیص پیش از تولد فعالیت می‌کردند.

علاوه بر این سه آزمایشگاه همکار مرجع در حوزه بیماری‌های هپاتیت، ایدز و آنفلوآنزا نیز در همین مجموعه مستقر بوده‌اند. این مرکز همچنین دارای هشت آزمایشگاه بهداشتی در حوزه‌هایی مانند سل، لیشمانیوز، توکسوپلاسموز، بورلیوز، سیاه‌زخم، بوتولیسم، بروسلوز و بیماری‌های قارچی بوده است.

بر اساس اطلاعات منتشرشده زیرساخت‌های علمی این مجموعه شامل ۲۳ بخش تحقیقاتی، دو مرکز همکار سازمان جهانی بهداشت، سه بانک زیستی، سه شبکه تحقیقاتی، سه مرکز تحقیقاتی تخصصی، یک واحد واکسیناسیون و یک آزمایشگاه مورد تایید سازمان غذا و دارو نیز بوده که بخشی از آنها در جریان این حملات آسیب دیده‌اند.

بر اساس اعلام رسمی این موسسه ۱۱۰ عضو هیات علمی، بیش از ۴۰۰ کارشناس و نیروی تخصصی غیرهیات علمی و حدود ۸۰ دانشجوی دکترای تخصصی در این مرکز مشغول فعالیت و تحصیل بودند که خوشبختانه در جریان این حملات آسیبی به کارکنان و دانشجویان وارد نشده است.

با وجود خسارت‌های وارد شده انستیتو پاستور ایران اعلام کرده است که با تمهیدات پیش‌بینی‌شده بخش مهمی از فعالیت‌های تشخیصی و خدمات آزمایشگاهی این مؤسسه از طریق سایر شعب انستیتو در کشور ادامه خواهد یافت تا خللی در روند پایش و کنترل بیماری‌های واگیردار ایجاد نشود.

در واکنش به این رویداد برخی نهاد‌های بین‌المللی و سازمان جهانی بهداشت نیز تخریب زیرساخت‌های انستیتو پاستور ایران را صرفا حمله به یک ساختمان ندانسته و آن را ضربه‌ای به ظرفیت‌های علمی، خدمات تشخیصی و استمرار مراقبت‌های بهداشتی در سطح ملی، منطقه‌ای و حتی جهانی توصیف کرده‌اند.

انتهای پیام/