فرزین محدث: «پایین نردبان» قصه عاطفههای سرکوب شده انسانهاست/ کارگردانی برای من نمایش مهارت نیست؛ ساختن بازیگر است
تبسم کشاورز- فرزین محدث که سالها مخاطبان او را به عنوان بازیگر سینما، تئاتر و تلویزیون میشناسند، این روزها نخستین تجربه کارگردانی خود را با نمایش «پایین نردبان» در موسسه خورشید روی صحنه برده است.
خبرنگار برنا به همین بهانه با او درباره انگیزه ورود به عرصه کارگردانی، نگاهش به تربیت بازیگر، ویژگیهای این نمایش و چشماندازش برای ادامه این مسیر گفتوگو کرده است که در ادامه میخوانید.
برنا: شما سالها به عنوان بازیگر فعالیت کردهاید. چه شد که احساس کردید زمان آن رسیده اولین تجربه کارگردانیتان را رقم بزنید؟
فرزین محدث: من از سال ۸۸ برای مدتی کوتاه تدریس بازیگری را تجربه کردم، اما بعد از آن تا سال ۹۷ دیگر تدریس نکردم. از سال ۹۷ به بعد به صورت مستمر آموزش بازیگری را ادامه دادم؛ در موسسه زندهیاد امین تارخ، بامداد، مدرسه مسعود کیمیایی، دانشگاه تهران، دانشگاه پارس، موسسه آرتا و حالا هم در «مشق هنر».
همیشه یک نکته ذهنم را درگیر میکرد؛ احساس میکردم بسیاری از هنرجوها از همان ابتدا فقط به اجرا فکر میکنند، در حالی که یاد گرفتن بازیگری به همان اندازه اهمیت دارد. از طرف دیگر، خودم از سال ۷۶ بازیگری را یاد گرفتم و از سال ۷۸ به صورت حرفهای بازی کردم. همیشه با خودم میگفتم اگر روزی بخواهم کارگردانی کنم، تمام آموختهها و تجربههایی که از کار با آدمهای مختلف به دست آوردهام، میتواند تبدیل به یک نگاه شخصی شود. اما هیچوقت فرصت یا جسارتش پیش نمیآمد؛ یا فکر میکردم هنوز زود است یا درگیر بازیگری بودم.
برنا: ایده شکلگیری «پایین نردبان» از کجا آغاز شد؟
فرزین محدث: سال گذشته یک دوره یکساله بازیگری برگزار کردم که شامل دو ترم مبتدی و پیشرفته بود. وقتی دوره تمام شد، دیدم میان هنرجوها گروهی شکل گرفته که میشود با آنها وارد یک تمرین جدی شد. تصمیم گرفتم اگر حاصل تمرینها به نتیجه مطلوب رسید، آن را روی صحنه ببریم و در معرض قضاوت مخاطب قرار دهیم.
تمرینها را پیش از خرداد ۱۴۰۴ آغاز کردیم، اما با شروع جنگ متوقف شد. از تیرماه دوباره کار را از سر گرفتیم. در این مدت مدام ایدههای مختلف کارگردانی را با بچهها امتحان میکردم و همیشه به آنها میگفتم این اولین تجربه کارگردانی من است؛ ایدههای زیادی در ذهن دارم و میخواهم آنها را همراه شما آزمایش کنم. در طول مسیر چند نفر از گروه به دلیل مشغله جدا شدند و سه نفر دیگر به جمع ما اضافه شدند. دوباره تمرینها را از سر گرفتیم تا کمکم به ایدهای رسیدیم که امروز «پایین نردبان» بر اساس آن شکل گرفته است.
حتی بعد از پذیرفته شدن نمایش برای اجرا هم ایده اولیه تغییر کرد. فاصلهای که به خاطر اتفاقات مختلف، از جمله جنگ ایجاد شد، باعث شد دوباره روی نمایش فکر کنم و چیزهای تازهای به آن اضافه شود. از فروردین دوباره تمرینها را آغاز کردیم تا به شکل نهایی اجرا رسیدیم.
برنا: در نخستین تجربه کارگردانی، بیش از هر چیز دنبال چه بودید؟
فرزین محدث: مهمترین دغدغهام این بود که بازیگرهای خوبی روی صحنه دیده شوند. از طرف دیگر، امکانات سختافزاری سالن محدودیتهایی برایم ایجاد میکرد و همین محدودیتها باعث شد به این شیوه روایت برسم. به نظرم گاهی محدودیت، خودش به خلاقیت کمک میکند.
در نهایت، اگر بخواهم بگویم مهمترین چیزی که در این کارگردانی دنبالش بودم، دو اصل بود؛ اول نظم و انضباط بازیگری و دوم عدالت میان بازیگرها؛ اینکه همه فرصت برابر برای دیده شدن و ارائه تواناییهایشان داشته باشند.
برنا: گفتید این اجرا را بیشتر یک «پیشدرآمد» برای ورود به کارگردانی میدانید. منظورتان از این تعبیر چیست؟
فرزین محدث: اسمش را گذاشتهام «پیشدرآمد». یعنی احساس میکنم این اجرا شروع مسیر من در کارگردانی است؛ جایی که باید آزمون و خطا کنم، تجربه به دست بیاورم و قدمبهقدم به فرمی که در ذهنم دارم نزدیک شوم. این کار برای من بیشتر از آنکه مقصد باشد، آغاز یک مسیر است.
برنا: در نخستین تجربه کارگردانی، چطور تلاش کردید اسیر نمایش مهارت و تکنیک نشوید و بیشتر روی خود کارگردانی تمرکز کنید؟
فرزین محدث: من هنوز هم خودم را قبل از هر چیز مدرس بازیگری میدانم. حتی حالا که کارگردانی میکنم، همچنان تدریس بازیگری را ادامه میدهم. به نظر من یکی از مشکلات امروز تئاتر ما این است که نظم بازیگری تا حدی از بین رفته است. انگار بازیگر فقط نیم ساعت قبل از اجرا به پشت صحنه میآید، آمادگی جسمانی گذشته را ندارد و دلمشغولیهای مختلف باعث شده کیفیت حضورش روی صحنه تغییر کند.
از طرف دیگر، خیلی از کارگردانها ناچارند در مدت کوتاهی نمایش را آماده کنند و طبیعی است که بیشتر به فکر رسیدن به اجرا و حتی نتیجه اقتصادی باشند. اما من تصمیم گرفتم در نخستین تجربه کارگردانی، مسیر دیگری را انتخاب کنم؛ اول بازیگر را درست هدایت کنم، نظم بازیگری را جدی بگیرم و اجازه بدهم بازیگر به درستی روی صحنه دیده شود. بعد از آن به مرور و با تجربه، به فرم اجرایی مورد نظرم برسم.
برنا: یعنی آگاهانه فرم اجرایی را در اولویت قرار ندادید؟
فرزین محدث: دقیقا. آگاهانه فرم و ایدههای پیچیده اجرایی را کنار گذاشتم تا بازیگرها دیده شوند. البته سلیقه شخصیام مشخص است؛ بدن برایم اهمیت دارد، دوست دارم بازیگرها در فضایی محصور قرار بگیرند و با کمترین امکانات یک اتمسفر خلق کنم. اما این سالن محدودیتهای خودش را داشت؛ نه امکان طراحی صحنه پیچیده وجود داشت و نه نورپردازی مفصل. برای همین سعی کردم با همین امکانات محدود، فضایی بسازم که توانایی بازیگران جوان بیشتر دیده شود. برای من مهمتر از هر چیز، خود بازیگر بود.
برنا: چرا برای نخستین تجربه کارگردانی، نمایشنامه «پایین نردبان» را انتخاب کردید؟
فرزین محدث: اول از همه بگویم تقریبا هر نقدی که درباره این نمایش مطرح شده، نقدی بوده که خودم از قبل نسبت به آن آگاهی داشتم. با علم به این نقدها این مسیر را انتخاب کردم. اصلا ورود من به کارگردانی یک فرآیند دو، سه ساله است؛ در هر کار ایرادهایم را پیدا میکنم تا در کار بعدی آنها را برطرف کنم.
«پایین نردبان» در اصل یک متن کارگاهی بود که قرار بود به اجرای پایان دوره تبدیل شود. متن از چند مونولوگ تشکیل شده که هر کدام نماینده یک عاطفه سرکوبشده انسانی هستند. این مونولوگها در کنار هم یک شخصیت واحد را شکل میدهند؛ انسانی که پایین نردبان ایستاده و تلاش میکند به نقطهای دیگر برسد. برای من نردبان یک نماد است؛ نماد عبور از یک وضعیت به وضعیت دیگر.
برنا: ساختار مونولوگهای زنجیرهای نمایش هم در انتخابتان تاثیر داشت؟
فرزین محدث: بله، دقیقا. هر مونولوگ فرصتی بود تا توانایی یک بازیگر دیده شود و در عین حال ارتباطش با دیگر مونولوگها حفظ شود. به همین دلیل از مهران عشیریه خواستم متنهایی داشته باشیم که هم مرتبط باشند و هم امکان نمایش توانایی بازیگران را فراهم کنند.
برنا: به همین دلیل هم نمایش را در یک فضای کوچک و غیرمتعارف روی صحنه بردید؟
فرزین محدث: بله. من این اجرا را یک «میکروتئاتر» میدانم؛ اجرایی کوچک در فضایی نامتعارف. اگر همین نمایش را در یک سالن حرفهای اجرا میکردم، طبیعتا باید با معیارهای دیگری قضاوت میشد. برای تمام انتخابهایی که در این اجرا انجام دادهام دلیل داشتم و هیچکدام اتفاقی یا ناآگاهانه نبوده است. احساس میکنم برای مسیر کارگردانی، آگاهانه قدم برمیدارم و از همین حالا هم ایدههای مشخصی برای کارهای بعدی در ذهن دارم.
برنا: در «پایین نردبان» با یک روایت کلاسیک روبهرو نیستیم و بیشتر با فضایی از عواطف و مونولوگها مواجهیم. آیا در کار بعدی هم همین مسیر را ادامه میدهید؟
فرزین محدث: فکر میکنم در کار بعدی باید روایت داستانی پررنگتر باشد. در «پایین نردبان» هدفم بیشتر نمایش توانایی بازیگرها بود و به همین دلیل داستان در اولویت قرار نگرفت. اما در کار بعدی، علاوه بر نظم اجرایی و بازیگری، روایت یک داستان هم برایم اهمیت خواهد داشت.
برنا: همچنان با هنرجوها کار خواهید کرد؟
فرزین محدث: حتما. حداقل دو، سه سال آینده ترجیح میدهم با هنرجوها کار کنم؛ البته نه هنرجویی که فقط برای رسیدن به اجرا وارد کلاس شده باشد. من به این شیوه اعتقاد ندارم. وقتی کسی از ابتدا فقط با هدف اجرا وارد کلاس میشود، انگار آموزش بازیگری برایش در اولویت نیست.
تلاش من این است که اول بازیگر تربیت کنم؛ بازیگری که بتواند در هر اجرایی تواناییهایش را نشان بدهد. بعد از آن، اگر احساس کنم گروهی از هنرجوها به بلوغ لازم رسیدهاند، با هم تصمیم میگیریم نمایشی را روی صحنه ببریم.
برنا: حالا که خودتان کارگردانی را تجربه کردهاید، نگاهتان به بازیگری تغییر کرده است؟
فرزین محدث: الان هر شب اجرا را با کرنومتر اندازه میگیرم؛ ریتم هر صحنه را ثبت میکنم و با شب قبل مقایسه میکنم. این کار به من کمک میکند نظم اجرا حفظ شود. اعتقاد دارم یک نمایش نباید هر شب ریتم متفاوتی پیدا کند.
سالها با کارگردانهای مختلف کار کردهام و آن تجربه امروز به من کمک میکند که به عنوان یک بازیگر-کارگردان، ریتم درست اجرا را پیدا کنم. شاید جمله عجیبی باشد، اما به نظرم بازیگری فقط احساس، تحلیل و روانشناسی نیست؛ بازیگری به همان اندازه به انضباط احتیاج دارد.
همیشه تئاتر آلمان، بهویژه سنتی که برشت پایه گذاشت، برایم مثالزدنی بوده است. فکر میکنم ما بخشی از آن انضباط را در تئاترمان از دست دادهایم. اگر بتوانم همین انضباط را به نسل بعدی منتقل کنم، احساس میکنم به عنوان یک کارگردان، کار مهمی انجام دادهام.
برنا: یعنی برای آینده برنامه بلندمدت هم دارید؟
فرزین محدث: من یک دورنمای ۱۰ ساله برای خودم ترسیم کردهام. اگر امروز با نسل متولد اواخر دهه ۷۰ و دهه ۸۰ کار میکنم، به این دلیل است که باور دارم ۱۰سال دیگر همین نسل حرفهای زیادی برای گفتن در تئاتر ایران خواهد داشت. آن زمان نوع روایت، نمایشنامهنویسی و نگاه به تئاتر با امروز متفاوت خواهد بود.
وقتی من هم به پنجاهوهفت، پنجاهوهشت سالگی برسم، اگر این مسیر را درست طی کرده باشم، همین نسل جوان به خلاقیت و ماندگاری من هم کمک خواهد کرد؛ چون دنیا را جور دیگری میبینند و این نگاه تازه، برای خود من هم الهامبخش است.
برای همین هیچوقت فکر نمیکنم همه چیز را میدانم یا باید به دیگران آموزش بدهم. هنوز خودم را در حال یاد گرفتن میبینم. هدفم این است که یاد بگیرم تا بتوانم در تئاتر بمانم و ماندگار باشم.
برنا: در پایان اگر نکتهای باقی مانده که دوست داشته باشید درباره آن صحبت کنید، بفرمایید.
فرزین محدث: فقط دوست دارم از مخاطبان دعوت کنم اجرای «پایین نردبان» را ببینند. مطمئنم بازیهای قابل قبولی از این گروه جوان خواهند دید. اینها بچههای بیادعا، پرتلاش و بااستعدادی هستند و به نظرم آینده خوبی در بازیگری خواهند داشت.
از طرف دیگر، خودم هم میدانم که تازه اول مسیر کارگردانی هستم. هنوز ادعایی ندارم و معتقدم باید قدمبهقدم یاد بگیرم.
انتهای پیام/
