خانهای که «مدرس» در آن سیاست نوشت
مریم نباتی: میان کوچههای پرهیاهوی عودلاجان، خانهای ایستاده که دیوارهایش خاطرات یک دوره پرالتهاب از تاریخ معاصر ایران را در خود نگه داشته است. خانهای که روزگاری محل زندگی مردی بود که صدای مخالفت و اندیشههایش در مجلس طنینانداز شد. پشت پنجرههای ارسی و میان آجرهای قدیمی این عمارت، روایت زندگی سیدحسن مدرس جریان دارد، مردی که سیاست را در همین خانه زیست و بخشی از تاریخ ایران را پشت همین دیوارها رقم زد.
قدم زدن در کوچه شهید جاویدی، جایی که این خانه در آن قرار دارد، شبیه ورق زدن صفحات قدیمی تهران است. عودلاجان در دوره قاجار و سالهای آغازین پهلوی، یکی از محلههای مهم پایتخت به شمار میرفت، محلهای که خانههای بزرگان، رجال سیاسی، چهرههای فرهنگی و اجتماعی را در خود جای داده بود. با وجود تغییرات گسترده شهری، هنوز بناهایی در این محله باقی ماندهاند که بخشی از هویت تاریخی تهران را حفظ کردهاند و خانه مدرس یکی از مهمترین آنهاست.
خانهای که با حقوق مجلس خریداری شد
داستان این خانه با زندگی یکی از تاثیرگذارترین چهرههای سیاسی ایران پیوند خورده است. سیدحسن مدرس در سالهای حضورش در مجلس شورای ملی، خانهای در نزدیکی محل فعالیتهای سیاسی خود میخواست. روایتها میگویند او با پسانداز حقوق سالهای نمایندگی و کمک گرفتن از قرض، این خانه را در گذر میرزامحمود وزیر خریداری کرد. این خانه بعدها نه فقط محل زندگی او و خانوادهاش، بلکه محلی برای دیدارها و گفتوگوهای سیاسی و اجتماعی شد.
از حدود سال ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۵، که این عمارت محل رفتوآمد خانواده مدرس و برخی چهرههای سیاسی آن دوره بود دیوارهای خانه شاهد روزهایی بود که بحثهای سیاسی، دغدغههای اجتماعی و تصمیمهای مهم در فضای آن شکل میگرفت. پس از شهادت مدرس، خانه سالها متروک ماند و به مرور زمان آسیب دید، اما سرنوشت آن به فراموشی ختم نشد. در سال ۱۳۹۳ این بنا خریداری شد و عملیات مرمت و احیای آن آغاز شد. در جریان مرمت درختان قدیمی این خانه از بین رفت و به جایش از گلدانهای شمعدانی استفاده کردند. دو سال بعد، خانهای که در آستانه نابودی قرار داشت، با عنوان «خانهموزه مدرس» به روی مردم گشوده شد تا بخشی از زندگی، اندیشه و زمانه این شخصیت تاریخی را روایت کند.
امروز این مجموعه علاوه بر نمایش فضاهایی از زندگی مدرس، کتابخانه، آرشیو و مرکز مطالعاتی دارد و منابع مرتبط با زندگی و فعالیتهای او را در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. در بخشهای مختلف خانه، تلاش شده تصویری نزدیکتر از زندگی و زمانه مدرس به بازدیدکنندگان ارائه شود. اسناد تاریخی، تصاویر قدیمی، کتابها و برخی اشیای مرتبط با دوره زندگی او، بخشی از روایت این موزه را شکل میدهند. این مجموعه با کنار هم قرار دادن اسناد و نشانههای تاریخی، تلاش میکند مدرس را نه فقط به عنوان یک چهره سیاسی، بلکه به عنوان انسانی با سبک زندگی، دغدغهها و روابط اجتماعی مشخص معرفی کند.
بازماندهای از تهران دوره مشروطه
سیدحسن مدرس از چهرههای تاثیرگذار تاریخ سیاسی ایران در دوره مشروطه و سالهای پس از آن بود. روحانیای که در کنار فعالیتهای علمی و مذهبی، حضور پررنگی در مجلس شورای ملی داشت و به دلیل مواضع سیاسی و مخالفت با برخی جریانهای قدرت، به یکی از شخصیتهای بحثبرانگیز آن دوره تبدیل شد. برای بسیاری از پژوهشگران، اهمیت مدرس تنها به نقش او در مجلس محدود نمیشود، بلکه اندیشههای سیاسی و نوع مواجههاش با تحولات کشور، بخشی از تاریخ معاصر ایران را شکل داده است.
خانه او، در بنبست مدرس، در گذر میرزامحمود (شهید جاویدی)، نمونهای از معماری مسکونی دوره قاجار است؛ با حیاط مرکزی، اتاقهای متعدد، بخشهای اندرونی و بیرونی و فضاهایی که متناسب با سبک زندگی آن دوره طراحی شدهاند. معماری این بنا مانند بسیاری از خانههای قدیمی تهران، ترکیبی از زیبایی و کارکرد است، فضایی برای زندگی روزمره و در عین حال محلی برای دیدار و تعاملات اجتماعی.
نمای آجری، سردرهای تزئینشده، قطاربندیهای آجری، پنجرههای ارسی و کاشیکاریهای هفترنگ از جمله جزئیاتی هستند که هنوز جلوه معماری قاجاری این خانه را حفظ کردهاند. استفاده از آجر، سنگ و تزئینات سنتی، تصویری از هنر معماری تهران قدیم را پیش چشم بازدیدکنندگان قرار میدهد.
یکی از ویژگیهای قابل توجه این خانه، قرار گرفتن آن پایینتر از سطح کوچه است. این اختلاف سطح که در بسیاری از خانههای تاریخی تهران دیده میشود به شیوه ساخت شهر و نحوه هدایت آب به آبانبارها ارتباط داشت، اما با تغییر چهره خیابانها و بالا آمدن سطح معابر، امروز بیشتر به چشم میآید.
امروز در خانهموزه مدرس، بازدیدکنندگان فقط با یک بنای تاریخی روبهرو نیستند، آنها وارد فضایی میشوند که هنوز نشانههای یک زندگی سیاسی و اجتماعی در آن باقی مانده است. در گوشهگوشه این خانه، میتوان تهران دوران مشروطه را دید، جایی که گفتوگوها، تصمیمها و روایتهای ماندگار تاریخ شکل گرفت.
انتهای پیام/
درباره «تکیه آقا» اینجا بخوانید.
درباره کوچه «هفت تن» اینجا بخوانید.
