«زبان فارسی» دارایی راهبردی ایران در عصر هوش مصنوعی

سلمان ساکت، عضو هیئت علمی گروه ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، عضو شورای تکریم و الگوسازی بنیاد نخبگان استان خراسان رضوی و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در پانزدهمین همایش ملی نخبگان با شعار «آیین میثاق نخبگان؛ با ایران فردا» بر ضرورت توجه راهبردی به زبان فارسی در عصر هوش مصنوعی و تقویت زیرساخت‌های دیجیتال این زبان تأکید کرد.

ساکت در این همایش که یازدهم مهرماه در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، سخنان خود را با موضوع «حکمرانی زبان فارسی در عصر هوش مصنوعی» آغاز کرد و گفت: امروز رقابت میان تمدن‌ها و ملت‌ها، با ظهور فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی، به قلمرو زبان و ملیت نیز کشیده شده است. در این عرصه، داده‌های زبانی نقش سرمایه و زیرساخت را ایفا می‌کنند و جایگاه هر زبان در جهان دیجیتال، بر میزان اثرگذاری فرهنگی، علمی و اقتصادی آن تأثیر می‌گذارد.

عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی افزود: زبان دیگر صرفاً یک نماد هویتی نیست، بلکه با ظهور مدل‌های بزرگ زبانی و سامانه‌های هوش مصنوعی به یک دارایی راهبردی تبدیل شده است. فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای زبان فارسی می‌تواند به حفظ حاکمیت ملی، امنیت فرهنگی و سهم کشور در عرصه‌های اقتصادی و سیاسی کمک کند.

وی با اشاره به اهمیت داده‌های زبانی در توسعه مدل‌های هوش مصنوعی اظهار کرد: اگر یک کشور یا ملت نتواند پیکره‌های گسترده داده‌های زبانی، ترجمه‌های ماشینی و مدل‌های زبانی بومی خود را ایجاد و نهادینه کند، در روند شکل‌گیری و حکمرانی زیرساخت‌های هوش مصنوعی به حاشیه رانده خواهد شد.

زبان فارسی و ضرورت حضور در زیرساخت‌های هوش مصنوعی

ساکت تأکید کرد: اگر برای زبان فارسی و ورود هدفمند آن به عرصه هوش مصنوعی برنامه‌ریزی نکنیم، این زبان در نسل‌های آینده ممکن است از فرایندهای اندیشیدن، تولید دانش، مشارکت در هنر و حتی اقتصاد جهانی کنار گذاشته شود.

او با اشاره به پیشینه تاریخی و حجم گسترده منابع مکتوب زبان فارسی گفت: ایران با پیشینه تمدنی و تاریخی خود، از منابع نوشتاری بسیار غنی برخوردار است، اما این ظرفیت هنوز به اندازه کافی در مدل‌های بزرگ زبانی و زیرساخت‌های هوش مصنوعی بازنمایی نشده است. امروز بخش مهمی از سلطه و برتری در فضای دیجیتال از مسیر زبان و به‌ویژه هوش مصنوعی شکل می‌گیرد.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با طرح این پرسش که «برای دوره پساهوش مصنوعی چه کرده‌ایم؟» اظهار کرد: اگر در این زمینه دیر اقدام کنیم و برای توسعه زیرساخت‌های زبان فارسی برنامه مشخصی نداشته باشیم، از چرخه تولید معنا و دانش در جهان عقب خواهیم ماند.

وی ایجاد یک پیکره ملی و قابل دسترس برای هوش مصنوعی را ضروری دانست و گفت: باید برای دستور خط و آیین نگارش متناسب با فضای دیجیتال و همچنین استانداردسازی و یکدست‌سازی داده‌های زبانی برنامه‌ریزی جدی انجام شود. پروژه زبان دیجیتال باید هرچه سریع‌تر وارد مرحله برنامه‌ریزی و اجرا شود، چراکه هر روز تأخیر در این مسیر می‌تواند فاصله ما را با تحولات جهانی بیشتر کند.

ساکت افزود: باید زیست‌بوم دیجیتال زبان ملی را ایجاد کنیم تا بتوانیم داده‌های زبان فارسی را وارد مدل‌های بزرگ جهانی کنیم و از این طریق، حضور و جایگاه این زبان را در زیرساخت‌های هوش مصنوعی تثبیت کنیم.

نبرد بر سر جایگاه زبان‌ها در حافظه ماشین‌ها

عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی با بیان اینکه رقابت امروز بر سر جایگاه زبان‌ها در حافظه ماشین‌هاست، گفت: ماشین‌هایی که برای اقتصاد، آموزش و حتی سیاست نقش تعیین‌کننده پیدا کرده‌اند، بر اساس داده‌های زبانی آموزش می‌بینند. حضور زبان فارسی در فضای دیجیتال، بخشی از تضمین حیات این زبان در جهان آینده است.

ساکت زبان را یک دارایی راهبردی دانست و تأکید کرد: اگر برای جبران عقب‌ماندگی‌های موجود اقدام نکنیم، زبان فارسی ممکن است از چرخه تولید معنا در جهان فاصله بگیرد. این موضوع نیازمند توجه جدی سیاست‌گذاران، دانشگاه‌ها، مراکز علمی و نهادهای متولی زبان و فناوری است. 

نخبگان؛ سرمایه‌ای برای افزایش تاب‌آوری و انسجام ملی

وی در بخش دیگری از سخنان خود به مسئولیت نخبگان پرداخت و گفت: این مسئولیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که یک نخبه با کاستی یا کوتاهی مواجه شود و ببیند در جایی می‌تواند اثرگذار باشد، اما بستر لازم برای اثرگذاری او فراهم نیست. در چنین شرایطی ممکن است نخبه در بیان راه‌حل‌ها صریح‌تر سخن بگوید یا حتی متفاوت از دیگران بیندیشد.

ساکت گفت: لازم است ظرفیت‌های فکری و انتقادی نخبگان به‌عنوان عاملی برای افزایش تاب‌آوری و انسجام ملی مورد توجه قرار گیرد.

وی در پایان تأکید کرد: فراهم کردن زمینه اثرگذاری نخبگان و استفاده از ظرفیت آنان، به‌ویژه در حوزه‌های نوظهوری مانند هوش مصنوعی و حکمرانی زبان، می‌تواند به تقویت سرمایه انسانی و توان کشور برای مواجهه با تحولات آینده کمک کند.