چه کسانی نمی‌توانند شرکت ثبت کنند؟ / معرفی ۸ گروه ممنوع

چه کسانی نمی‌توانند شرکت ثبت کنند؟ این پرسش، پیش از هر چیز دیگری، ذهن بسیاری از کارآفرینان را درگیر می‌کند، به‌ویژه آن‌ها که سابقه‌ی چک برگشتی دارند، کارمند دولت هستند، تازه به سن قانونی رسیده‌اند یا در گذشته با پرونده‌ی قضایی روبه‌رو بوده‌اند.

بسیاری از متقاضیان ماه‌ها برای جمع‌آوری مدارک و انتخاب نام وقت می‌گذارند و بعد از ارسال پرونده با رد درخواست یا استعلام منفی مواجه می‌شوند. آگاهی قبلی از موانع قانونی، هم هزینه‌های اداری را کم می‌کند و هم از به‌هم‌خوردن روابط میان شرکا جلوگیری می‌کند.

نکته‌ی مهمی که معمولا نادیده گرفته می‌شود این است که قانون میان ثبت شرکت، سهامدار بودن و مدیر بودن تفاوت می‌گذارد. بیشتر ممنوعیت‌های قانون تجارت به سمت مدیریت مربوط است، نه خود مشارکت مالی. در این مقاله با تکیه بر مواد قانونی، فهرست دقیق افراد ممنوع، تفاوت ممنوعیت‌ها، موانع غیرمستقیم مثل مسائل بانکی و مالیاتی، و راهکارهای عملی را مرور می‌کنیم. تجربه‌ی کارشناسان موسسه ثبت بهارستان که یکی از بهترین موسسات ثبتی است، نشان می‌دهد بخش بزرگی از پرونده‌هایی که به مشکل برخورده می کنند، با یک بررسی ساده‌ی پیش از شروع، قابل‌پیشگیری بود.

ثبت شرکت برای چه کسانی ممنوع است؟ 

پاسخ کوتاه : محجورین (افراد زیر ۱۸ سال، دچار جنون یا سفیه)، ورشکستگان به تقصیر یا حکم‌دار، کسانی که به دلیل برخی جرائم مالی از حقوق اجتماعی محروم شده‌اند، و کسی که پیش‌تر مدیرعامل شرکت دیگری است، نمی‌توانند مدیریت شرکت را بر عهده بگیرند. برخی از این افراد با وجود ممنوعیت مدیریت، همچنان می‌توانند سهامدار باشند.

معرفی گروه هایی که ثبت شرکت برای آن ها ممنوع است

برای درک درست موضوع باید از یک تعریف شروع کرد. قانون تجارت ایران، به‌ویژه لایحه‌ی اصلاحی ۱۳۴۷، شرایط انتخاب مدیران را مشخص کرده است.

ماده‌ی ۱۱۱ این لایحه صراحتا می‌گوید چه اشخاصی نمی‌توانند به مدیریت شرکت انتخاب شوند و ماده‌ی ۱۲۶ همین ممنوعیت را به سمت مدیرعاملی هم تسری می‌دهد و علاوه بر آن می‌گوید هیچ‌کس نمی‌تواند هم‌زمان مدیرعامل بیش از یک شرکت باشد.

به بیان دیگر، اگر پرسش شما این است که چه کسانی نمی‌توانند شرکت ثبت کنند، پاسخ دقیق‌تر این است: چه کسانی نمی‌توانند در شرکت ثبت‌شده سمت مدیریتی داشته باشند.

این تفکیک اهمیت عملی بالایی دارد. شخصی که مشمول ممنوعیت مدیریت است، ممکن است همچنان بتواند سهامدار یا شریک باشد، به شرط آنکه شخص دیگری، مثلا یکی از شرکا یا فردی خارج از شرکت، مدیریت را برعهده بگیرد.

همچنین ممنوعیت فقط به زمان ثبت محدود نمی‌شود و در تمام طول فعالیت شرکت ادامه دارد.

در زیر ۸ گروه از افرادی که با ممنوعیت ثبت شرکت روبرو هستند را معرفی می کنیم :

۱- محجورین؛ کودکان، دیوانگان و سفیهان

نخستین گروه از افرادی که نمی‌توانند مدیر شرکت باشند، محجورین هستند. در حقوق ایران محجور به کسی گفته می‌شود که به دلیل نقص اهلیت، از تصرف در اموال و حقوق مالی خود منع شده است.

این گروه شامل افراد صغیر (افراد زیر سن قانونی)، مجانین و سفیهان می‌شود. در نتیجه فردی که هنوز به سن ۱۸ سال تمام نرسیده یا دادگاه او را به دلیل جنون یا سفاهت محجور اعلام کرده، نمی‌تواند به‌عنوان مدیرعامل یا عضو هیئت مدیره منصوب شود و سمت‌های امضاءدار را هم نمی‌تواند داشته باشد.

با این حال، محجور بودن به معنای محرومیت مطلق از مالکیت نیست. یک نوجوان یا فردی که قیم دارد می‌تواند از طریق ولی یا قیم قانونی خود سهام داشته باشد.

برای مثال اگر مالک سهامی از یک شرکت خانوادگی به ارث رسیده باشد، مالکیت او معتبر است اما اداره‌ی آن سهم و رأی‌دادن در مجامع از طریق نماینده‌ی قانونی انجام می‌شود و در برخی موارد اذن دادگاه یا دادستان لازم است.

نکته‌ی مهم دیگر این است که پس از رسیدن به سن قانونی یا رفع حجر، فرد می‌تواند در همان شرکت نقش مدیریتی بگیرد. 

بنابراین پدر و مادری که می‌خواهند شرکتی برای فرزند زیر ۱۸ سال خود ثبت کنند، باید سهام را به نام او و مدیریت را به نام یک شخص بالغ ثبت کنند و موضوع را با مشاور حقوقی قبل از امضای اساسنامه بررسی کنند.

۲- ورشکستگان (با بدهکاران متفاوت است)

دومین گروه، کسانی هستند که حکم ورشکستگی آن‌ها صادر شده است. یکی از اشتباهات رایج این است که هر فرد بدهکار یا دارای چک برگشتی را ورشکسته تصور می‌کنند.

ورشکستگی در حقوق تجارت وضعیتی است که فقط برای تاجر یا شرکت تجاری، آن هم با توقف از پرداخت دیون و صدور حکم دادگاه ایجاد می‌شود. بنابراین بدهکار عادی یا کسی که چک برگشتی دارد الزاما ورشکسته نیست و ماده‌ی ۱۱۱ فقط درباره‌ی کسانی صدق می‌کند که حکم ورشکستگی‌شان صادر شده است.

پس اگر شما سابقه‌ی چک برگشتی دارید، از نظر ماده‌ی ۱۱۱ لزوما ممنوعیتی ندارید، اما در عمل با موانع دیگری روبه‌رو می‌شوید: ممکن است بانک‌ها افتتاح حساب جاری را رد کنند یا چک صادر نکنند و ثبت شرکت بدون حساب بانکی ، عملا دشوار می‌شود.

 همچنین اگر حکم ورشکستگی صادر شده باشد، باید ببینید آیا اعاده‌ی اعتبار انجام شده است یا نه. ورشکسته‌ای که طبق مقررات اعاده‌ی اعتبار کرده باشد، دیگر مشمول ممنوعیت نیست. این موضوع را باید از طریق پرونده‌ی ورشکستگی و دادگاه رسیدگی‌کننده پیگیری کرد و تنها با مراجعه‌ی عمومی به اداره‌ی ثبت حل نمی‌شود.

۳- مجرومان از حقوق اجتماعی به‌علت جرائم مالی

سومین گروه، کسانی هستند که به دلیل ارتکاب برخی جرائم، طبق حکم قطعی دادگاه از حقوق اجتماعی کلا یا بعضا محروم شده‌اند.

نکته‌ی مهم این است که ماده‌ی ۱۱۱ دقیقا فهرستی از جرائم را نام می‌برد : سرقت، خیانت در امانت، کلاهبرداری، جرائمی که قانون آن‌ها را در حکم خیانت در امانت یا کلاهبرداری می‌داند، اختلاس، تدلیس و تصرف غیرقانونی در اموال عمومی. این ممنوعیت فقط در مدت محرومیت اعمال می‌شود، نه برای همیشه.

نتیجه‌ی عملی آن است که اگر سابقه‌ی کیفری دارید، دو پرسش باید پاسخ داده شود :

1. آیا جرم شما در فهرست ماده‌ی ۱۱۱ قرار دارد؟
2. آیا دادگاه در حکم قطعی خود صراحتا شما را از حقوق اجتماعی محروم کرده و آیا مدت محرومیت هنوز باقی است؟

کسی که جرمی خارج از این فهرست مرتکب شده (مثلاً یک جرم رانندگی)، یا کسی که مدت محرومیتش تمام شده، مشمول این ممنوعیت نیست. به همین دلیل نباید در برابر شایعاتی مثل هر کس سابقه‌ی کیفری دارد نمی‌تواند شرکت ثبت کند، سردرگم شد.

 البته مقررات اجرایی ممکن است در بعضی صنوف و فعالیت‌های خاص، شرایط تکمیلی مثل گواهی یا استعلام‌های اضافه‌تر تعیین کنند و بهتر است بر اساس نوع فعالیت بررسی شود.

۴- مدیرعامل چند شرکت

یکی از پرتکرارترین موانع ثبت شرکت، همین قاعده‌ی ساده اما کم‌شناخته است. ماده‌ی ۱۲۶ لایحه‌ی اصلاحی تصریح می‌کند که هیچ‌کس نمی‌تواند هم‌زمان مدیرعامل بیش از یک شرکت باشد.

این قاعده درباره‌ی شرکت‌های سهامی صراحت دارد و در عمل، هنگام ثبت شرکت‌های دیگر نیز اداره‌ی ثبت با استعلام سوابق، از آن حساس‌ترین بخش‌ها می‌گذرد.

بنابراین اگر شما مدیرعامل شرکتی هستید و می‌خواهید شرکت دوم تأسیس کنید، می‌توانید در شرکت دوم سهامدار یا عضو هیئت مدیره باشید، اما نمی‌توانید مدیرعامل هر دو شرکت باشید.

این محدودیت برای کارآفرینانی که چند کسب‌وکار موازی دارند اهمیت ویژه‌ای دارد.

راهکار رایج این است که در شرکت دوم، یکی از شرکا یا فردی قابل‌اعتماد به‌عنوان مدیرعامل انتخاب شود و شما به‌عنوان رئیس یا عضو هیئت مدیره، تصمیم‌های کلان را در دست داشته باشید.

البته باید دقت کنید که انتخاب «مدیرعامل صوری» می‌تواند ریسک حقوقی و مسئولیت مدنی ایجاد کند، چون مدیرعامل در برابر شرکت و اشخاص ثالث مسئول است.

بهتر است اختیارات و حدود امضا در اساسنامه و صورتجلسه‌ها شفاف تعیین شود و در صورت شک، با مشاور حقوقی همفکری شود.

۵- کارمندان دولت و صاحبان برخی مشاغل خاص

آیا کارمند دولت می‌تواند شرکت ثبت کند؟ این یکی از پرجستجوترین عبارات مرتبط با این موضوع است. پاسخ، سیاه و سفید نیست. قوانین استخدامی و مقررات ممنوعیت جمع مشاغل، تصدی هم‌زمان برخی سمت‌های دولتی و فعالیت اقتصادی خصوصی را محدود می‌کنند.

از سوی دیگر، قانون منع مداخله‌ی وزرا و نمایندگان مجلس و کارمندان دولت در معاملات دولتی و کشوری، دخالت این افراد در معاملات مرتبط با دولت را ممنوع می‌داند. در نتیجه، مسئله معمولا از جنس سمت مدیریتی و منافع متعارض است نه صرف مالکیت سهام.

در عمل، سهامدار بودن یک کارمند در شرکت خصوصی معمولا با محدودیت جدی روبه‌رو نیست، اما پذیرش سمت مدیرعاملی یا عضویت در هیئت مدیره، یا عقد قرارداد با دستگاه محل خدمت، می‌تواند مشکل‌ساز شود.

دارندگان برخی مشاغل خاص مانند قضات و بعضی مقامات نیز بر اساس قوانین ویژه‌ی خود، از اشتغال به تجارت یا مدیریت شرکت‌های تجاری منع شده‌اند.

اگر شما کارمند رسمی یا پیمانی هستید، پیش از ثبت، آیین‌نامه‌ی استخدامی دستگاه خود را بررسی کنید یا از واحد حقوقی محل کار استعلام بگیرید. همچنین ممکن است لازم باشد برای مدیریت شرکت، مرخصی بدون حقوق یا بازنشستگی در نظر گرفته شود.

۶- اتباع خارجی و شرایط ویژه

اتباع خارجی از موارد جدی دیگر هستند. اصل کلی این است که حضور یک تبعه‌ی خارجی در شرکت ایرانی، چه به‌عنوان سهامدار و چه به‌عنوان مدیر، تابع مقررات اقامت، پروانه‌ی کار و قانون تشویق و حمایت سرمایه‌گذاری خارجی است.

یک تبعه‌ی خارجی که اقامت قانونی یا مجوز مناسب ندارد، عملا نمی‌تواند شرکت ثبت کند یا سمت مدیریتی بگیرد. حتی با اقامت قانونی هم، فعالیت در برخی حوزه‌ها (مثل صنایع راهبردی، رسانه یا امور مرتبط با حاکمیت) ممکن است محدودیت داشته باشد.

علاوه بر این، مدارک هویتی تبعه‌ی خارجی باید ترجمه و تأیید شود و وضعیت اقامت و کار او باید در زمان ثبت و همچنین در طول فعالیت شرکت معتبر باشد.

یکی از اشتباهات رایج این است که شرکا تصور می‌کنند ثبت شرکت به‌تنهایی، حق اقامت یا کار ایجاد می‌کند، در حالیکه چنین نیست و مسیرهای قانونی جداگانه‌ای دارد. به همین دلیل، پیش از هر اقدامی باید نوع فعالیت، میزان سرمایه و وضعیت اقامت به‌طور هم‌زمان بررسی شود.

این پرونده‌ها معمولا چندلایه‌اند و مشاوره‌ی تخصصی در آن‌ها صرفه‌جویی زمانی قابل‌توجهی ایجاد می‌کند.

۷- مشمولان خدمت سربازی غایب و موانع اداری

مشمولان غایب خدمت وظیفه، گروهی هستند که ممنوعیتشان بیشتر از جنس مقررات اداری و جانبی است. قوانین خدمت وظیفه‌ی عمومی برای افرادی که وضعیت نظام وظیفه‌شان مشخص نشده، محدودیت‌هایی در دریافت برخی خدمات و مجوزها تعیین کرده است.

در عمل ممکن است این افراد هنگام استعلام‌های لازم برای سمت‌های امضاءدار، افتتاح حساب بانکی شرکت یا دریافت برخی مجوزهای صنفی، با مانع مواجه شوند، حتی اگر ماده‌ی ۱۱۱ قانون تجارت، آن‌ها را صراحتاً ممنوع نکرده باشد.

بنابراین بهتر است پیش از شروع، وضعیت خود را در سامانه‌های رسمی نظام وظیفه بررسی کنید. اگر دارای معافیت یا کارت پایان خدمت هستید، مشکلی پیش نمی‌آید.

اگر غایب هستید، ابتدا باید وضعیت خود را روشن کنید یا برای سمت مدیریتی، فرد دیگری از میان شرکا انتخاب شود تا روند ثبت متوقف نشود.

توجه داشته باشید که ضوابط اجرایی در این حوزه ممکن است در سال‌های مختلف تغییر کند و آخرین بخشنامه‌ها باید از مراجع رسمی استعلام شود.

۸- ممنوعیت‌های مربوط به نام و موضوع فعالیت

گاهی مانع ثبت شرکت به شخص برنمی‌گردد، بلکه به نام یا موضوع فعالیت مربوط است. نام‌های تکراری یا مشابه با شرکت‌های ثبت‌شده، پذیرفته نمی‌شوند.

استفاده از نام‌هایی که حالت رسمی، ملی یا مقدس دارند، معمولا نیازمند مجوز یا ضوابط ویژه است. همچنین فعالیت‌هایی که مغایر قانون یا نظم عمومی باشند، مانند بازاریابی هرمی غیرقانونی یا فعالیت‌های ممنوع، قابل ثبت نیستند و فعالیت‌هایی که نیاز به مجوز دارند، پس از ثبت هم تا اخذ مجوز مربوط نمی‌توانند به‌صورت قانونی آغاز شوند.

بنابراین پیش از انتخاب نام، بهتر است چند گزینه‌ی جایگزین آماده کنید و موضوع فعالیت را با کدهای رسته‌ی فعالیت مطابقت دهید.

اگر شرکت شما در حوزه‌ای مثل پزشکی، مواد غذایی، مالی و بانکی یا فعالیت‌های رسانه‌ای است، پیش‌بینی مجوزها و نهادهای ناظر را از ابتدا در برنامه‌ی خود بگنجانید. این بخش، اگرچه به «چه کسانی» مربوط نیست، اما پاسخ تکمیلی به همان نیاز کاربر است: چرا ثبت شرکت من انجام نمی‌شود؟

جدول مقایسه ممنوعیت مدیریت یا ممنوعیت سهامداری در ثبت شرکت

راهکار برای کسانی که نمی توانند شرکت ثبت کنند

• تفکیک نقش‌ها : شما می‌توانید سهامدار باشید و مدیریت را به یکی از شرکا بسپارید.
• رفع ممنوعیت است : مثلا اعاده‌ی اعتبار برای ورشکسته، پایان یافتن مدت محرومیت از حقوق اجتماعی یا رسیدن به سن قانونی.
• انتخاب نوع شرکت مناسب : برای مثال شرکت با مسئولیت محدود با شرکای معتمد می‌تواند ساختار ساده‌تری نسبت به سهامی داشته باشد.
• بررسی بدهی‌ها و تسویه‌ی آن‌ها پیش از اقدام است تا مسائل بانکی و مالیاتی بعداً گریبان‌گیر نشود.

نکته‌ی مهم آن است که هرگز نباید برای دور زدن ممنوعیت، از مدیر صوری یا اسناد غیرواقعی استفاده کرد. چنین اقداماتی ممکن است در آینده منجر به ابطال تصمیمات، عزل مدیر، مسئولیت مدنی و حتی پیگرد کیفری شود.

بهتر است با کمک مشاور حقوقی، ساختاری شفاف و قانونی طراحی شود. اگر شک دارید که وضعیت شما چه حکمی دارد، قبل از پرداخت هزینه‌های ثبت و روزنامه‌ی رسمی از یک متخصص کمک بگیرید.

نتیجه‌گیری

محجورین، ورشکستگان دارای حکم، محرومان از حقوق اجتماعی در جرائم مشخص‌شده، و کسی که مدیرعامل شرکت دیگری است، از مدیریت شرکت منع شده‌اند. کارمندان دولت، اتباع خارجی و مشمولان غایب هم با محدودیت‌ها و شرایط ویژه روبه‌رو هستند.

در عین حال، بسیاری از این ممنوعیت‌ها مطلق نیستند و با رفع علت، تفکیک نقش یا اصلاح ساختار شرکت قابل‌حل هستند.

اگر درباره‌ی وضعیت خود تردید دارید، مشاوره‌ی تخصصی بهترین سرمایه‌گذاری است. کارشناسان موسسه ثبتی ثبت بهارستان آماده‌اند پرونده‌ی شما را از نظر ثبتی، مالی و مالیاتی بررسی کنند و مسیر قانونی و کم‌ریسک را پیشنهاد دهند. توجه کنید که مطالب این مقاله جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین مشاوره‌ی حقوقی در پرونده‌ی اختصاصی شما نیست.

سوالات متداول

۱- چه کسانی نمی‌توانند شرکت ثبت کنند؟

محجورین، ورشکستگان دارای حکم، محرومان از حقوق اجتماعی به‌علت جرائم مشخص‌شده در ماده‌ی ۱۱۱ و کسی که مدیرعامل شرکت دیگری است، نمی‌توانند سمت مدیریت یا مدیرعاملی را بپذیرند

۲- آیا فرد زیر ۱۸ سال می‌تواند شرکت ثبت کند؟

آیا فرد زیر ۱۸ سال می‌تواند شرکت ثبت کند؟
خیر، نمی‌تواند مدیر باشد. او فقط از طریق ولی یا قیم قانونی می‌تواند سهامدار باشد.

۳- آیا داشتن چک برگشتی مانع ثبت شرکت است؟

چک برگشتی به‌تنهایی مشمول ماده‌ی ۱۱۱ نیست، اما ممکن است افتتاح حساب جاری و فعالیت بانکی شرکت را دشوار کند.

۴- آیا محکومان به جرائم کیفری می‌توانند شرکت ثبت کنند؟

ممنوعیت فقط درباره‌ی جرائم مشخص و در مدت محرومیت از حقوق اجتماعی طبق حکم قطعی اعمال می‌شود. جرائم دیگر مشمول نیست.

۵- اگر مدیر پس از ثبت مشمول ممنوعیت شود چه می‌شود؟

دادگاه به درخواست هر ذی‌نفع می‌تواند حکم عزل او را صادر کند و این حکم قطعی است.

۶- چگونه ممنوعیت ثبت شرکت را برطرف کنیم؟

با رفع علت (اعاده‌ی اعتبار، پایان مدت محرومیت، رسیدن به سن قانونی) یا واگذاری مدیریت به فرد واجد شرایط و تفکیک نقش سهامدار و مدیر.