کلاس درسی که تمام نشد
گروه اجتماعی برنا- ریحانه جولایی/ داستان رنج میناب را از کجا باید شروع کرد؟ از مدرسه تکهپارهای که در لحظه انفجار متوقف شد؟ از گلهای صورتی و آبی روی دیوارهای کلاس که شاهد پر کشیدن بچههای هفت و هشتساله شد؟ از مزارهای کوچکی که کنار هم چیده شدهاند یا مادرانی که هنوز در گرمای طاقتفرسای میناب کنار خاک پارههای فرزندانشان مینشینند و با تکههای باقیمانده از آنها نفس میکشند؟
با این حال، رنج میناب با آن فاجعه تمام نشده است؛ تقویم آن روزِ شوم برای بچههای مدرسه «شجره طیبه» هر روز و هر ساعت ورق میخورد. برای کودکی که صورت و تنش سوخته، برای دانشآموزی که دیگر نمیشنود، و برای آنکه تا واپسین روزهای حیات باید بار سنگین نقص عضو را به دوش بکشد، هر روز یک جنگ تمامعیار و آواری تازه است.
برای خانوادههایی که پارههای تنشان را در آن حادثه از دست دادهاند، زمان متوقف مانده؛ کابوسی لجام گسیخته که هر روز در بیداری بارها و بارها تکرار میشود.
حالا از آن روز چه مانده؟ تلی از خاک که روزگاری مدرسه بود، گلزاری که میزبان کودکان و تنهای عزیزشان بود و یک بلوار که در سایه نخلهایش، عکسهای بچهها دوتا دوتا روبهروی شهر ایستادهاند و نامهایشان زیر هم ردیف شده است؛ امیرمحمد قاسمی، امیرحسین جعفری، حانیه و سبحان احمدی طیفکانی، حلما قاسمی، خدیجه درویشی و ماکان نصیری، زهرا انصاریفرد، سپهر کریمی، سارا شایسته و صدها دانشآموز دیگر؛ روایتهای ناتمامی که خیابانهای شهر را به یاد معصومیت ازدسترفتهشان دوختهاند.

به یاد «آرش»، پسری که میخواست معروف باشد
گلزار شهدای میناب با چمنهای مصنوعی فرش شده است؛ چمنی که خیرین خریده و خیران دیگر، سنگ مزارهای کوچک و یک شکل را سفارش دادهاند تا عکسهای بچهها روی آنها خودنمایی کند. کودکان روی سنگها لبخند بر لب دارند. کسی چه میداند وقتی این لبخند را به چهره نشاندند، به چه فکر میکردند؟ در چه حالی بودند و آیا در خیالشان خطور میکرد روزی همین لبخندها، جان مادران و پدرانشان را به آتش بکشد؟
در میانه پاییز، هوا هنوز گرم است؛ صورت زنان و مردان از شرجی و گرما مرطوب شده است. کولر آبیای که خیرین هدیه کردهاند در گوشهای خودنمایی میکند، اما همان هم از کار افتاده است. خانوادهها کنار مزارها نشستهاند؛ زنی با لباس بندری، با دستمالی غبار از روی عکس بالای مزار میزداید، دست میکشد روی صورت دخترک و قربان صدقهاش میرود.
گوشهای دیگر، دو دختر کوچک کنار مزار پسری نشستهاند؛ نامش «آرش گلآذین» است. آرش کلاس دوم بود. «هدیه زهرا» از بستگان آرش است؛ آنها همبازی بودند. شبهای یلدا، در مهمانیها و عروسی، در کنار هم بازی میکردند تا آن روز که آرش و مادرش با هم پر کشیدند.
«مطهره» نشسته و به حرفهای ما گوش میدهد؛ هم سن و سال آرش است و در مدرسه دیگری درس میخواند. از او میپرسم وقتی خبرِ مدرسهی «شجره طیبه» را شنید، چه کرد؟ بغض امانش را برید. گفت: «فقط گریه کردم... باور نمیکردم مدرسه را زده باشند. آنها همه بچه بودند و برای مردنشان خیلی زود بود.»
او از آرش میگوید: «خیلی پسر شلوغی نبود. همیشه آرام بود و توی هیچ کاری فضولی نمیکرد. آن روز هم... ما توی مدرسهمان رفته بودیم توی نمازخانه؛ روزه بودم... صدایی شنیدیم و همه بچهها جیغ زدند. وقتی رفتم خانه، از مامانم پرسیدم چی شده؛ میگفتند به مدرسه موشک زدهاند. اصلا باور نمیکردم برای مدرسه همچین اتفاقی بیفتد؛ چراکه فکر میکردم بچهها توی مدرسه خیلی کوچکتر از آن هستند که کشته شوند و اصلا باور نکردم که شهید شدهاند...»
مطهره مکثی میکند و با صدایی لرزان ادامه میدهد: «آرش خیلی دوست داشت اسمش معروف شود... هرجا میدید اسمش نوشته شده، میگفت: بابا، اسم من را نوشتهاند... و آخر، اینطور معروف شد... آره، آخرهم معروف شد...»
«حیدر صالحی» و تولدی که هرگز جشن گرفته نشد
روزی که موشک به مدرسه «شجره طیبه» برخورد کرد، حیدر هشت ساله بود. زینب، خواهرش، اولین کسی بود که فهمید چه بر سر مدرسه آمده است.
مدرسه زینب و حیدر به هم نزدیک است. او میگوید: «صبح قبل از اینکه از ماشین پیاده شود، نگاهش کردم. صورتش به چشم من جور عجیبی مظلوم آمد. همانجا برایش احساس دلتنگی کردم، ولی آن لحظه چندان توجه نکردم و با خودم گفتم ظهر میآیم و میبینمش.»
صبح که انفجار شد، زمین تکان میخورد؛ تکانی که از نگاه زینب از زلزله بدتر و وحشتناکتر بود. او میگوید: «ما همه از مدرسه بیرون آمدیم. اول فکر میکردیم یکی از پایگاههای سپاه را زدهاند، و بعد که فهمیدم مدرسه حیدر بوده، با تمام توان سمت مدرسه دویدم. هنوز هیچکس نمیدانست چه شده. هیچکدام از اعضای خانواده نرسیده بودند. بچهها و مردم را دیدم که خاکی بودند، خونی بودند و مطمئن شدم مدرسه است و به همان سمت دویدم.»
او ادامه میدهد: «رفتم توی حیاط و دیدم ساختمان کلا ریخته بود. بچهها ترسیده بودند. من فقط یک گوشه نشستم. نمیدانستم باید چکار کنم. ترافیک شد. گوشی نداشتم که زنگ بزنم؛ یک تلفن پیدا کردم و خطها نمیگرفت، هیچ چیز کار نمیکرد، تنها بودم. یک ساعت بعد مادر و پدرم آمدند و همان موقع دوباره کنار مدرسه را زدند. ما را بردند خانه، و دو روز بعد بخشی از بدن حیدر شناسایی شد.»
در گلزار شهدای میناب مزار دوم حیدر قرار دارد؛ مزار اولش در شهر خودشان است. نیمی از بدن آنجا دفن شد و سی روز بعد پایینتنهاش پیدا شد. آن نیم دیگر بدن نحیف حیدر در گلزار شهدای میناب دفن شد.
«ما هنوز باور نکردهایم. وقتی میگویند «شهید حیدر صالحی»، اصلا انگار یک چیز عجیبی باشد. حیدر بچه کوچک خانواده بود؛ سر و صدا و شور زندگی خانه بود. الان خانه ساکت است و نبودنش حس میشود. روز تولدش، اول مهر و روز دانشآموز، جای نبودنش را حس میکنیم. چند روز بعد از شهادتش تولدش بود و مرتب از من میپرسید چند روز دیگه تولدم است؟ تولدی که هیچ وقت آن را ندید.»
زینب میگوید: «حیدر خیلی مهربان بود؛ اخلاقهای خوب و احساسی داشت. همه از شهادتش میگویند، اما کسی حیدر را نمیشناسد، کسی نمیداند که چقدر وجودش برای ما خوب بود.»
پدر حیدر، اما روزگار بهتری ندارد. او هر روز کنار مزار تنها پسرش میرود. شب را کنار مزار پسرش صبح میکند و این راهی است که این غم را در دلش آرام میکند. ظاهری آرام دارد، اما غمی بزرگ در صورتش پیداست. او میگوید اینکه مردم این حادثه را فراموش نکردهاند برایش نور امیدی است.
«زهرا» و کابوسهایی که رهایش نمیکنند
داستان بچههای میناب، اما هنوز مانده است؛ در این میان، کودکان زیادی هستند که از آن مهلکه جان سالم به در بردهاند، اما برای همیشه، کودکیشان را در میان آوارها جا گذاشتهاند. شاید کمتر کسی بداند چه ترسهای عمیق و استخوانسوزی در دل بچههای میناب نشسته است؛ بچههایی که حتی از شنیدن کلمه «مدرسه» وحشت دارند، بچههایی که دیگر حاضر نیستند به هیچ کلاسی برگردند، پشت نیمکتها بنشینند و کتاب به دست بگیرند.
به همین دلیل است که هنوز بخشی از کلاسهای میناب غیرحضوری اداره میشود؛ در روزهایی که در ظاهر، نه موشکی میآید و نه صدای انفجاری سکوت شهر را میشکند، اما جنگ در ذهن این بچهها همچنان ادامه دارد.
«زهرا» یکی از همان بچههاست؛ دختری که آن روز شوم در مدرسه «شجره طیبه» حضور داشت، زنده ماند و تنها چند جراحت سطحی برداشت، اما تن سالم، درد روح را دوا نمیکند. او میگوید دیگر دلش نمیخواهد به مدرسه برگردد؛ از این میترسد که مبادا دوباره سایه آن روزهای سیاه برگردد، مبادا دوباره دستها، پاها و تکههای تن همکلاسیها و هممدرسهایهایش مقابل چشمانش نقش ببندد.
زهرا دیگر نه در خواب آرامشی و نه در بیداری پناهی دارد. شبها، کابوس آوارِ مدرسه و صدای جیغهای ممتد، خواب را از چشمانش میدزدد و روزها، تصاویرِ آن انفجار مو به مو برایش تکرار میشوند. او با وجود کمکهای روانشناس، خوب میداند که دیگر هرگز آن دخترِ سابق نخواهد شد؛ زهرا بخشی از وجود معصومانه و سرخوشی کودکانهاش را برای همیشه زیر آوارهای مدرسه شجره طیبه جا گذاشته است.

«عسل»، دختری که نامش در میان کشتهشدگان بود
«عسل حبشی» یکی از همان دخترانی است که از آن انفجار مهیب جان سالم به در برد. زمان حادثه، عسل بیرون از کلاس بود، اما شدت موج انفجار او را به صحن مدرسه پسرانه مجاور پرت کرد و چند ساعتی زیر آوارها ماند. وقتی بالاخره پیکر بیرمقش را از زیر آوار بیرون کشیدند و درست در لحظهای که قرار بود او را داخل کاور کشتهشدگان بگذارند، دایی عسل متوجه تکان خوردن پای او و سپس زدن نبض و زنده بودن او شد. از همانجا بود که داستان روزهای سخت و کشنده عسل آغاز شد.
حتی نام عسل در ساعات اولیه در فهرست کشتهشدگان اعلام شده بود، اما او همان روز به بیمارستان مرکز استان منتقل شد، چندین ساعت زیر تیغ جراحی رفت و پس از آن نوبت به درمان سوختگیهایش رسید.
لکههای سفید بر جای مانده از سوختگی، از مچ تا روی دستها، از زیر سینه تا بخشی از کمرش را پوشانده است. در پای راستش یک ترکش نشست و ترکش دیگری هم در جانش، درست در چند میلیمتری نخاع، جا خوش کرد؛ مواردی که او را بارها راهی اتاق عمل کرد.
اما زخمهای تن، تنها بخش کوچکی از رنج عسل است. او از نظر روحی و روانی بار سنگینتری را به دوش میکشد و حالا هفتهای چند روز تحت مشاوره و نظارت روانشناس است. با وجود این همه آسیب، نه بیمه و نه غرامتی به خانواده داده نشده؛ بارها قول پرداخت دادهاند، اما در عمل خبری نیست. از میان ۲۵۳ جانباز آن حادثه، پروندهی تنها ۱۹ نفر تایید شده که درصد همگیشان زیر ۲۰ درصد تخمین خورده است.
پدر عسل با دلی پر میگوید: «آن روز و آن ساعتها هرگز از یاد بچهها نمیرود. ۱۰ نفر از دوستان و همکلاسیهای عسل، جانشان را از دست دادند. گلزار شهدا نزدیک خانه ماست؛ خانوادهها هر روز آنجا سر مزار بچههایشان هستند و بعید میدانم با این صحنهها، آن اتفاق هرگز از یاد این بچهها برود.»
مشکلات روانی، اما روی دیگری از این بحران است. مراجعه مداوم به روانپزشک و هزینههای گزاف درمان سوختگی، کمر خانواده را خم کرده است؛ در حالی که تنها کمک دولتی به آنها مبلغ ناچیز ۲۰ میلیون تومان، در همان روزهای اول بوده و حالا تمامی هزینههای سنگین تراپی و درمان بر دوش خانواده افتاده است.
عسل یکی از معدود بچههایی است که بعد از آن حادثه دوباره توانسته قدم به مدرسه بگذارد؛ بسیاری از خانوادهها و دانشآموزان دیگر اصلا تمایلی به بازگشت ندارند و ترومای عمیق آن روز، مانع از حضور دوبارهشان پشت نیمکتها میشود.
با این حال، عسل دیگر آن کودک سابق نیست؛ حادثه او را به دختری بسیار عصبی و بدخلق تبدیل کرده است. پدرش میگوید هر روز چند بار زیر لب یا با فریاد میگوید «کاش من هم مرده بودم». سر کوچکترین مسائل عصبی میشود، فریاد میکشد و دیگر توان تحمل آدمها را ندارد. وقتهایی که کنار دوستان نزدیک یا افراد مورد علاقهاش است، نهایت تا یک ساعت حالش خوب میماند و بعد از آن، از نظر روانی به شدت خسته و پرخاشگر میشود. همین وضعیت در خانه هم حاکم است و به همین دلیل، جلسات تراپی او با شدت ادامه دارد.
عسل که پیش از این شاگردی درسخوان و پرانرژی بود، حالا دیگر نمیتواند مانند گذشته تمرکز کند و درس بخواند. شبها در خواب، کابوس دستوجنجه نرم کردن با آوار را میبیند، خواب دوستانش را میبیند و هر بار با دیدن خواب دو دوست بسیار نزدیکش که در آن فاجعه پر کشیدند، حال روحیاش خرابتر از قبل میشود.
سهم بازماندگان وعدههای بیسرانجام شد
در میان تمام بچههایی که از آن روز جان سالم به در بردهاند، با چند نفر ارتباط گرفتم، اما هیچکدام راضی به صحبت کردن نشدند. دلشان از وعده و وعیدهای عملی نشده خون بود و برایشان تکرار و گفتن از آن روزهای سخت، انگار دوباره دمیدن در آتشی بود که خاکستر شده است. آنها میگویند آنقدر مسئولان و خبرنگاران آمدند و حرف زدند و وعده دادند و وقتی رفتند و گزارشهایشان منتشر شد، دیگر فراموش کردند که کودکان و خانوادههایشان در جنوبیترین نقطه کشور منتظر بودند تا کمکی برسد. برای همین ترجیح میدهند حرفی نزنند.
یکی از این خانوادهها که دخترش را در مدرسه از دست داده، حالا گرفتار وضعیت پسرش شده است؛ پسری که بخشی از بدن، صورت و گوشهایش دچار سوختگی شده و مجبور است هر ماه برای درمان به تهران بیاید و این سرنوشت بسیاری از بچههایی است که آن روز در مدرسه حضور داشتند.
پدر یکی از بچههای آسیب دیده میگوید تنها موضوعی که برای رسانهها و مسئولان اهمیت دارد، این است که بیایند و عکس بگیرند و یک کارت هدیه بدهند و بروند. کسی به داد بچههایی که زنده ماندهاند، اما روانشان پر از ترس و تروما شده یا صورت و بدنشان پر از سوختگی و ترکش شده است، نمیرسد.
او میگوید دولت برای افراد کشته شده، حقوق ماهانه ۱۳ میلیون و ۵۰۰ هزار تومانی در نظر گرفته است، اما برای بچهای که سوخته، هیچ کمک و پرداختی در نظر نگرفته است.
او میگوید حتی درصد جانبازی بچهها را کمتر از چیزی که بوده ثبت کردهاند. مثلا برای کسی که پیش از این ۲۰ درصد جانبازی داشته، ۱۵ درصد نوشتهاند؛ این در حالی است که این بچه ۲۰ درصد سوختگی و چند ترکش در بدنش داشته است. او دلیل این کار را تصمیم دولت میداند که به افرادی که زیر ۲۵ درصد جانبازی داشته باشند، چیزی تعلق نمیگیرد.
حالا بر فرض که آقایان ۲۰ درصد آسیب جسمانی را در نظر گرفتند، برای آسیبهای روحی کودکانی که ساعتها زیر آوار ماندند، دوستان خود را از دست دادند و تکههای بدن همکلاسیهای خود را دیدهاند، چه باید کرد؟ برای آسیبهای روحی و این زخم بازی که تا سالها گریبان آنها را گرفته است، چه خواهند کرد؟
آنهایی که جانشان را از دست دادند و شهید شدند که جایگاهشان مشخص است، اما چرا کسی برای کودکانی که بخت یارشان بوده و از آن حادثه جان سالم به در بردهاند، هیچ کاری نمیکند؟ زخم میناب تا همیشه باز است وای کاش پشت عکسها و دوربینهای مسئولین گم نشود.