چرا این معلم ویدیویی از خودش منتشر نکرد

به گزارش گروه فرهنگی و هنری برنا، مهدی جبین‌شناس -کارگردان مستند «ماجرای سال آخر» - در گفت‌وگویی درباره شکل‌گیری ایده این مستند گفت: سال‌ها در ذهنم بود که برای آخرین سال خدمت مادرم، که سوژه اصلی فیلم است، کاری بکنم و فیلمی بسازم. همیشه منتظر همان سال آخر بودم، سالی که مادرم بازنشسته می‌شد. این ایده چهار پنج سال با من همراه بود.

او درباره جذابیت رابطه معلم و مدیر مدرسه، که محور روایت فیلم است، توضیح داد: این دو نفر کاملاً متضاد هستند. معلم شخصیتی درون‌گرا، خجالتی و آرام دارد و مدیر مدرسه بسیار برون‌گراست و از اصولش کوتاه نمی‌آید. حس می‌کردم این دو شخصیت، چون متضادند می‌توانند همدیگر را کامل کنند. مدیر هم به‌عنوان مسئول مدرسه قطعاً شخصیت تأثیرگذاری در فیلم بود، برای همین این دو نفر را محور داستان قرار دادم.

جبین‌شناس درباره شناخت قبلی‌اش از این دو شخصیت گفت: معلم را خوب می‌شناختم، چون مادرم بود. از دو سه سال قبل که پژوهش را شروع کردم، با مدیر مدرسه هم مدام جلسه می‌گذاشتم و از تجربیاتش استفاده می‌کردم. همان تضاد شخصیتی‌شان هم خیلی به فیلم کمک کرد.

او درباره هم‌زمانی بازنشستگی این دو شخصیت اظهار کرد: این هم‌زمانی باعث شد آن سال را سال خاصی برایشان در نظر بگیرم و واقعاً هم سال خاصی بود. سال آخر خدمت، سال عادی‌ای مثل بقیه سال‌ها نیست که معلم برود تدریس کند و مدیر مسئولیت مدرسه را داشته باشد. اگر این‌طور نبود، می‌توانستم هر سال این فیلم را بسازم. چون بازنشستگی محور اصلی قصه بود، همین هم دلیل رفتنم برای ثبت این روایت شد.

کرونا همه‌چیز را عوض کرد

کارگردان «ماجرای سال آخر» درباره شرایط فیلمبرداری گفت: یک سال کامل تحقیق و پژوهش کرده بودم، سر کلاس می‌رفتم، با مدیر و چند مشاور صحبت می‌کردم و فیلم را برای یک کلاس حضوری طراحی کرده بودم؛ کلاسی شلوغ و پرسروصدا، پر از بچه‌هایی از طیف‌های مختلف، و خداحافظی معلمی که دیگر قرار نیست به کلاس برگردد. وقتی خواستم شروع کنم، کرونا آمد و کلاس‌ها تعطیل شد و همه طراحی‌هایم به هیچ دردی نمی‌خورد. حتی مدتی تصمیم گرفتم فیلم را نسازم، چون آمادگی‌اش را نداشتم و همه‌چیز عوض شده بود.

او ادامه داد: کرونا محدودیت‌های بهداشتی هم ایجاد کرد. فیلمبرداری باید محتاطانه و با فاصله انجام می‌شد و روز‌هایی هم که به مدرسه رفتم، خیلی کوتاه بود و همه باید با ماسک و رعایت نکات بهداشتی کار می‌کردند.

جبین‌شناس افزود: کرونا سایه‌ای از مرگ هم روی فیلم انداخت. اوایل فیلم پدر یکی از معلم‌های مدرسه فوت کرد و در بخش پایانی هم پدر مدیر مدرسه بر اثر کرونا از دنیا رفت. مرگ هر لحظه به آدم‌ها، به خودم و حتی مادرم نزدیک‌تر می‌شد و روی تصمیم‌های روز‌های فیلمبرداری هم اثر گذاشت. بعضی روز‌ها نمی‌توانستم فیلمبرداری کنم، چون حال پدر مدیر بد بود یا از دنیا رفته بود. اینها اتفاق‌های واقعی‌ای بود که کرونا در فیلم ایجاد کرد.

او گفت: کرونا باعث شد این فیلم از نظر تاریخی هم ویژه شود. اگر کسی بخواهد با فاصله از اپیدمی به آن دوران نگاه کند، این فیلم می‌تواند سندی باشد از اینکه کرونا در ایران چطور گذشت و آموزش در آن دوران چه شکلی داشت. چند ماه پیش دوستی از کانادا که می‌خواست درباره آن دوران مطالعه کند، لینک فیلم را از من خواست تا ببیند کرونا چه تغییری در آموزش ایران ایجاد کرد و چه مشکلاتی به همراه داشت.

معلمی که از خودش عکس و ویدیو نمی‌فرستاد

کارگردان «ماجرای سال آخر» درباره خودداری معلم از ارسال عکس و ویدیو گفت: معلم از خودش عکس و ویدیو نمی‌فرستاد و این روی ساخت مستند تأثیر گذاشت. اوایل فیلمبرداری مادرم کمی ممانعت می‌کرد که حتی من از او فیلم بگیرم، اما، چون پسرش بودم به من اعتماد کرد و جلوی دوربینم آمد. به بقیه اعتماد نداشت که تصویرش را برایشان بفرستد. این موضوع از پیش طراحی نشده بود و برای خودم هم شوکه‌کننده بود و مجبور شدم خودم را با آن شرایط وفق بدهم.

او افزود: مهم‌ترین تأثیرش این بود که قصه فیلم شد همین پرسش که این معلم چرا از خودش ویدیو نمی‌فرستد؟ و فیلم به این پرسش جواب می‌دهد. تصویر زیادی از مادرم داشتم، چون پیش او فیلم می‌گرفتم، اما هیچ ویدیویی از خود او نداشتم که در فیلم استفاده کنم. شاگردانش هم هیچ‌وقت ویدیویی از او نداشتند. دانش‌آموزان سال آخر خدمت مادرم هیچ‌وقت تصویر درستی از معلمشان ندیدند. مادرم آنها را می‌دید، اما آنها همیشه از دیدن معلمشان محروم بودند. شاید این مهم‌ترین تأثیری بود که در فیلم گذاشت.

این مستند فقط روایت آموزش آنلاین نیست

جبین‌شناس درباره لایه‌های دیگر مستند، مانند بحران هویت حرفه‌ای و مواجهه با فناوری، تصریح کرد: این مستند فقط روایت آموزش آنلاین نیست؛ آموزش آنلاین بهانه‌ای است برای دیدن لایه‌های دیگر. در لایه اول می‌بینیم آموزش آنلاین در ایران چطور اتفاق می‌افتد و چقدر برای کسی که از میانسالی گذشته و با فناوری آشنا نیست سخت است. لایه بعدی این است که چرا این معلم از خودش ویدیو نمی‌فرستد. در این لایه شخصیت او و گذشته‌اش را دنبال می‌کنیم تا بفهمیم مشکلش با فرستادن تصویر از خودش چیست؟!

او ادامه داد: برای من به‌عنوان فیلمساز و پسر شخصیت اصلی، جالب بود که این موضوع چقدر بزرگ است و چقدر برایش سخت است. او تلاشش را می‌کند، اما حاضر نیست عکس و ویدیویی از خودش بیرون بدهد.

چه چیزی برای مخاطب امروز همدلی‌برانگیز است؟

وی درباره مخاطب امروزی که از دوران کرونا فاصله گرفته، گفت: مرور آن سال‌ها در سطح اول می‌تواند برای مخاطب جذاب باشد؛ دیدن مستندی از روزگاری که همه تجربه‌اش کرده‌اند. اما در سطح دوم، چیزی که فیلم را همدلی‌برانگیز می‌کند این است که همه آدم‌ها راز‌هایی دارند که سال‌ها در سینه نگه داشته‌اند و کسی از آن خبر ندارد. بسیاری از رفتار‌های ما برای حفظ همین رازهاست. فیلم سعی می‌کند به آن راز برسد و نشان بدهد رفتار امروز ما، مثل نفرستادن عکس و فیلم، حاصل چه گذشته‌ای است.

او افزود: به نظرم این بخش، همدلی‌برانگیزتر از قصه کرونا است. فیلم می‌پرسد برای این معلم که حالا بازنشسته می‌شود، در کودکی چه اتفاقی افتاده که سی، چهل، شصت سال آن را با خودش حمل کرده و نتیجه‌اش این شده که حاضر نیست عکس و ویدیویی از خودش بفرستد.
اکران آنلاین و یک سوال

کارگردان «ماجرای سال آخر» درباره اکران آنلاین در پلتفرم هاشور گفت: مهم‌ترین کمک چنین پلتفرمی این است که بستری فراهم می‌کند تا فیلم‌های مستند دیده شوند. در ایران اکران بسیار محدود است و معمولاً به جشنواره‌ها یا چند نمایش پراکنده دانشگاهی محدود می‌شود. هیچ‌وقت جایی نبوده که مردم بروند و مستند ببینند. در این چند سال، هر وقت می‌خواستم فیلم را به کسی نشان بدهم، یا باید خودم فایل را می‌بردم یا لینک یک سایت فیلترشده را می‌فرستادم که معلوم نبود بتواند ببیند یا نه. حالا خیلی راحت لینک فیلم را برای هر کسی که بخواهم می‌فرستم.

او درباره مخاطبان فیلم گفت: به نظرم همه می‌توانند با این فیلم ارتباط بگیرند، به شرط اینکه کمی تحمل کنند تا فیلم جلو برود. فیلم فقط درباره آموزش نیست؛ درباره احساسات انسانی، فقدان و از دست دادن است و مهم‌تر از همه درباره تأثیر‌هایی که در کودکی بر ما می‌گذارد. فیلم درباره آزار و اذیتی است که در مدارس اتفاق می‌افتد و ممکن است کودکی را چنان تحت تأثیر قرار بدهد که پنجاه، شصت سال آن را با خودش حمل کند.

جبین‌شناس در پایان گفت: خیلی دوست دارم وزارت آموزش و پرورش فیلم را در سالن‌های خودش اکران کند و مثلاً با ارسال پیامک، همه معلم‌ها، به‌ویژه بازنشسته‌ها و اعضای کادر آموزش را به تماشای آن دعوت کند. خودم هم حتماً با آنها تماس می‌گیرم، اما اگر در همین خبر هم به این موضوع اشاره شود که آموزش و پرورش کاری کند همه معلم‌ها این فیلم را ببینند، خیلی خوشحال می‌شوم، چون حس می‌کنم این فیلم برای هر کسی یک جمله‌ای دارد.