آیین چهلمین روز ارتحال آیت‌الله شبیری زنجانی در قم برگزار شد
به گزارش گروه اجتماعی برنا، آیین چهلمین روز ارتحال فقیه وارسته، محقق ژرف‌اندیش و مرجع بصیر شیعه، حضرت آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی (ره)، در کانون مرجعیت شیعه با شکوهی درخور و حضور چشمگیر علما، فضلای حوزه علمیه قم، شاگردان برجسته مکتب فقهی معظم‌له، نمایندگان بیوت مراجع عظام، مسئولان کشوری و لشکری و خیل مشتاقان علوم آل‌محمد (ص) اقامه شد.
آیت‌الله محمد عندلیب همدانی، استاد سطوح عالی و خارج حوزه علمیه قم، با اشاره به آیه شریفه ۲۴ سوره ابراهیم، اظهار کرد: خدای متعال در قرآن مجید می‌فرماید: «أَلَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ تُؤْتِی أُکُلَهَا کُلَّ حِینٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا». این مثل قرآنی، حکایتگر حقیقت حیات انسان‌های مؤمن و مخلص است.
وی ادامه داد: زندگی آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی مصداق اتم و اکمل حیات طیبه و این شجره پربرکت بود؛ وجودی که ریشه در اصول متقن دینی و ایمانی راسخ داشت، شاخه‌های پربارش در آسمان علم و معرفت گسترده بود و ثمرات شیرین آن به اذن پروردگار همواره نصیب حوزه‌های علمیه و جامعه اسلامی خواهد شد.
وی با یادآوری ویژگی‌های رفتاری و سلوک زیستی فقیه فقید تصریح کرد: آن بزرگوار به تصدیق هر فردی که حتی کمترین میزان آشنایی و همنشینی را با ایشان تجربه کرده بود، نمونه بارز و عینی آیه مبارکه «وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا وَالَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِیَامًا» به شمار می‌رفت. هم در شب‌زنده‌داری، تضرع، گریه در نیمه‌شب و خشوع محراب اهل عبادت و تهجد بود و هم در منش اجتماعی، ارتباطات فردی و معاشرت با مردم و طلاب، حیاتی سرشار از انسانیت، حلم، ادب، سکینه و آرامش الهی داشت.
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به مفهوم علم و خشیت در معارف وحیانی افزود: قرآن کریم حقیقت علم را در آیه‌ای کوتاه و ژرف بیان فرموده است: «إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ». علم انباشتن الفاظ و اصطلاحات نیست، بلکه نوری است که خوف و خشیت از حضرت حق را در قلب می‌نشاند.
وی یادآور شد: در سراسر حیات این مرجع بزرگوار، در گفتار دقیق، در رفتار روزمره، در نشست‌ها و برخاست‌ها، این صفت زنده الهی یعنی خوف و خشیت از پروردگار به‌وضوح مشاهده می‌شد. ایشان خود نیز در بیان خاطرات و تحلیل شخصیت اساتیدشان، برجسته‌ترین ملاک را همین امر می‌دانستند؛ بار‌ها می‌فرمودند وقتی انسان به محضر زعیم بزرگ حوزه مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی تشرف پیدا می‌کرد، خوف، هیبت و خشیت الهی را در سیمای ایشان به‌عینه می‌دید. مرحوم آیت‌الله شبیری زنجانی خود نیز مصداق بارز کریمه شریفه «وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا» بود و ثمره این جهاد علمی و معنوی، وصول به آرامش و اطمینان نفسانی بود.
عندلیب همدانی در ادامه سخنان خود با تمرکز بر شأن علمی و جایگاه والای حوزوی آن مرجع راحل گفت: اگر بخواهم سخن را خلاصه کنم، باید بگویم این مجلس معظم به یادبود فقیهی کم‌نظیر و بلندمرتبه برپا شده که نظیر ایشان در طول تاریخ فقاهت شیعه بسیار اندک بوده است.
وی ادامه داد: این سخن و ارزیابی، ادعای بنده نیست؛ کلام شخصیتی استوار و بزرگواری است که امشب این مجلس محترم به امر و دستور مستقیم ایشان منعقد شده است؛ یعنی حضرت آیت‌الله‌العظمی سبحانی (دامت‌برکاته). همه اهل فضل و اساتید واقف‌اند که معظم‌له اهل مداهنه، تعارف، غلو و مبالغه‌گویی نیستند، اما برای دوست و مصاحب علمی هفتادساله خود سه ویژگی منحصر‌به‌فرد را بیان فرمودند که توجه به آنها پرده از عظمت مکتب آیت‌الله شبیری زنجانی برمی‌دارد.
وی با بیان اینکه آیت‌الله سبحانی سه ویژگی منحصر‌به‌فرد در مورد آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی بیان کرده است، ادامه داد: نخستین نکته‌ای که حضرت آیت‌الله سبحانی فرمودند این است که مرحوم آیت‌الله شبیری زنجانی فقه را چشیده بود، نه اینکه تنها بر فقه مسلط باشد. تعبیر دقیق ایشان این است که چشیدن فقه، چیزی به مراتب فراتر از احاطه و تسلط صرف بر قواعد، عبارات و مسائل فقهی است.
عندلیب همدانی گفت: در مراتب معرفت و علوم، برای ذوق و چشیدن حقیقت یک علم، مقامی بالاتر از این تعبیر وجود ندارد. فقیه وقتی فقه را می‌چشد، با جان مدارک فقهی، مقاصد شریعت و روح روایات پیوند برقرار می‌کند؛ ذوقی سلیم پیدا می‌کند که با یک نگاه، سره را از ناسره تشخیص می‌دهد.
وی افزود: ویژگی دومی که ایشان متذکر شدند، تسلط توأم با مبناسازی در علم رجال است. بسیاری از فقها و علمای بزرگ ما تسلطی شایان بر اسناد و کتب رجالی دارند و اقوال رجالیون متقدم و متأخر را از بر هستند؛ اما در طول قرون، بسیار قلیل و انگشت‌شمارند بزرگانی که علاوه بر تسلط، خود صاحب مبنای اساسی، دستگاه فکری مستقل، قواعد تحلیلی در شناخت طبقات روات و اسناد پیچیده باشند. مرحوم آیت‌الله شبیری زنجانی از این نوادر تاریخ رجال شیعه بود که دانش رجال را از یک علم تقلیدی به دانشی اجتهادی، عمیق و ریاضی‌گونه تبدیل کرد.
استاد حوزه بیان کرد: سومین تعبیر بلندی که آیت‌الله‌العظمی سبحانی به کار بردند این بود که فرمود: او زاهد زمانه بود. اما این زهد چه تعریفی دارد؟ آیا به معنای انزوای بی‌حاصل است؟ خیر؛ زهدی که از وجود مقدس مولی‌الموحدین امیرالمؤمنین (ع) در اوصاف متقین صادر شده است: متقی کسی است که زخارف دنیا، جاه و مقام ظاهری، و آبروی ساختگی این دنیای فانی در چشم او ذره‌ای ارزش و اهمیت نداشته باشد؛ مگر آن زمان که از این امور برای احقاق حقی الهی استفاده کند یا گامی در راه حق بردارد و سخن حقی بر زبانش جاری شود. تمام شئونات و اعتبارات دنیا در دیدگاه آیت‌الله شبیری از پر کاهی بی‌ارزش‌تر بود.
استاد حوزه علمیه قم در بخش دوم سخنان خود با تأکید بر جنبه‌های کاربردی و درس‌های عملی زندگی آن مرجع تقلید اظهار کرد: حیات پربرکت مرحوم آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی بی‌تردید برای همه اقشار مردم الگو و سرمشق است، اما برای جامعه حوزوی، اهل علم، دانشگاهیان و به‌ویژه طلاب و فضلای جوان، درس‌های سازنده، هویت‌بخش و معناداری دارد که اگر در حوزه‌ها زنده بماند، اصالت حوزوی حفظ خواهد شد.
وی افزود: درس اول هم‌افزایی بی‌نظیر علم و عبادت؛ نفی دوقطبی درس و دعا است، گاهی وسوسه‌ای در ذهن برخی پژوهشگران و طلاب پدید می‌آید که اشتغال مداوم به مباحث علمی، تدریس و تحقیق، به خودی خود عبادت است و بنابراین نیازی به نوافل و اذکار و مستحبات نیست. اما شیوه زیستی مرحوم آیت‌الله شبیری نشان داد که این پندار خطاست. ایشان اثبات کرد که یک مجتهد می‌تواند در قله موشکافی فقهی و فلسفی و رجالی بایستد، اما در عین حال از تضرع شبانه، نافله‌های یومیه، ادعیه مأثوره و زیارات اهل‌بیت (ع) غافل نشود. این همراهی بین تعمق فکری و تهجد، به فعالیت‌های علمی انسان برکت، روح و طهارت می‌بخشد و مانع از غلتیدن در خشکی محض می‌گردد.
وی ادامه داد: درس دوم ژرف‌اندیشی، درایت و رویکرد برهانی در مسائل است. از لسان مطهر امیرالمؤمنین (ع) روایت شده است که فرمودند: «هِمَّةُ الْعُلَمَاءِ الدِّرَایَةُ وَهِمَّةُ السُّفَهَاءِ الرِّوَایَةُ» و نیز دستور دادند: «کُونُوا نُقَّادَ الْکَلَامِ». سبک اجتهادی مرحوم شبیری زنجانی تجلی کامل این سخنان نورانی بود.
این استاد حوزه علمیه بیان کرد: ایشان رویکردی سراسر برهانی و استدلالی داشت. هر سخنی، از هر گوینده‌ای در هر مرتبه‌ای که صادر می‌شد، بدون اتکا به ادله متقن عقلی یا نقلی پذیرفته نمی‌شد. نقدپذیری و سنجش نقادانه متون علمی با ترازوی خرد و سند معتبر، شالوده اصلی سلوک فکری ایشان بود.
عندلیب همدانی افزود: درس سوم تقوای پژوهشی و شجاعت اخلاقی در بازگشت از رأی است که یکی از درس‌های تکان‌دهنده ایشان برای پژوهشگران، حریت و تقوای علمی بود. بار‌ها اتفاق می‌افتاد که در مجلس درس یا جلسات استفتاء، سؤالی غامض از ایشان پرسیده می‌شد؛ اگر مطلب حاضر نبود، با نهایت فروتنی و صراحت می‌فرمودند: الان حضور ذهن ندارم و باید به کتب و منابع مراجعه کنم. هرگز به حدس و گمان‌های غیرعلمی پناه نمی‌بردند. بالاتر از این، اگر در مسئله‌ای متوجه نقص در استدلال گذشته خود می‌شدند، بدون کوچک‌ترین تکبر و تعصبی اعلام می‌کردند: آن نظریه‌ای که سابقاً بیان کرده بودم این اشکالات را دارد و رأی جدید من چنین است. این اوج تهذیب نفس و تقوای یک فقیه است.
وی عنوان کرد: درس چهارم امانت‌داری تاریخی، ادب نقد و در دسترس همگان بودن است. امانت‌داری ایشان در نقل روایات، اقوال گذشتگان و حتی گزینش کلمات اعلام شگفت‌آور بود. اگر کسی مجموعه نفیس و گرانقدر «جرعه‌ای از دریا» را مطالعه کند، درمی‌یابد که این فقیه متتبع با چه وسواس و دقتی حتی خاطرات شفاهی را ثبت کرده است. گاهی اختلافات میان نسخ خطی یا الفاظ جزئی را با ذکر دقیق سند نقل می‌کردند که شاید در نتیجه کلی هم تغییری پدید نمی‌آورد، اما امانت حکم می‌کرد که بیان شود.
این سخنران مذهبی بیان کرد: افزون بر این، ادب فوق‌العاده ایشان در مواجهه با آرای فقیهان پیشین و احترام به معاصران شایسته ستایش بود. نکته مهم‌تر، اخلاق مردمی ایشان بود؛ فقیهی که هیچ حجاب و دیواری میان او و مراجعه‌کنندگان نبود. هر طلبه‌ای، چه مقدماتی و چه خارج‌خوان، و هر فرد عامی به‌سادگی می‌توانست در جلسات عمومی دفتر کنار ایشان بنشیند، بی‌واسطه سؤال بپرسد و مباحثه کند.
استاد حوزه اظهار کرد: درس پنجم ارتقای دانش فقه و تأسیس مدرسه فقهی امام محمد باقر (ع) است. آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی اهمیت ویژه‌ای برای آینده اجتهاد قائل بودند. ایشان در خاطرات خود متذکر می‌شدند که علمای گذشته همچون مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی، همواره نخبگان و صاحبان استعداد‌های درخشان را شخصاً شناسایی کرده و مورد ترغیب و تفقد قرار می‌دادند.
وی ادامه داد: بر همین اساس، آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی مدرسه فقهی امام محمد باقر (علیه‌السلام) را بنیان نهادند تا مرکزی تخصصی برای پرورش فقهای آینده باشد. بنده از بدو تأسیس این نهاد مبارک افتخار همراهی با طلاب آن را داشتم و شهادت می‌دهم که این مدرسه با جذب زبده‌ترین استعداد‌های حوزه، توانست خروجی‌های کم‌نظیری تربیت کند که امروز بخش مهمی از اساتید دروس خارج و محققان ارشد حوزه‌های علمیه از برکات همین مدرسه و باقیات‌الصالحات آن مرجع والامقام هستند.
وی اظهار کرد: درس ششم انس عاشقانه با کتاب و پاسداری از تراث مکتوب است. در روزگاری که به‌واسطه فضای مجازی و شتاب‌زدگی مدرن، فرهنگ مطالعه عمیق و کتاب‌خوانی حتی در میان طلاب و فضلا رو به افول نهاده است، مرحوم آیت‌الله شبیری زنجانی نماد راستین عشق به کتاب بود.
عندلیب همدانی یادآور شد: ایشان کتابخانه‌ای عظیم از کتب خطی و چاپی را با نگاهی محققانه واکاوی کرده بودند. کمتر کتاب معتبری در تراث شیعه وجود دارد که به دست ایشان رسیده باشد و حاشیه‌ای دقیق، تصحیحی استادانه و یا تعلیقه‌ای راه‌گشا از قلم ایشان بر آن نقش نبسته باشد. این انس، سرمشقی برای بازگشت حوزه‌ها به تعمق در متون اصلی است.
عندلیب درس پایانی را تبلور توأمان ولایت و برائت بر مدار مکتب دانست و یادآور شد: از دیگر ابعاد بارز وجودی آن فقیه عالی‌شأن، جامعیت در ابراز عشق و محبت بی‌کران به خاندان پاک عصمت و طهارت (ع) و اعلام برائت قاطع و عقیدتی از دشمنان اهل‌بیت بود. ولایت‌مداری در تمام وجود ایشان ریشه دوانده بود و تمامی دستاورد‌های علمی خود را تنها در پرتو عنایات ائمه هدی (ع) معنادار می‌دانست.
