مسکو برای دفاع از ایران با آمریکا درگیر نمی‌شود
در شرایطی که احتمال ازسرگیری تقابل نظامی میان ایران و آمریکا و اسرائیل همچنان مطرح است، انتشار گزارش‌هایی درباره درخواست تهران برای دریافت سامانه پدافندی اس ۴۰۰ از روسیه، بار دیگر موضوع همکاری‌های دفاعی دو کشور را در کانون توجه قرار داده است. با این حال، تحقق چنین درخواستی با ملاحظات و محدودیت‌های متعددی روبه‌رو است؛ از دشواری‌های فنی و زمان‌بر بودن استقرار و عملیاتی‌سازی این سامانه گرفته تا اولویت‌های نظامی و محاسبات سیاسی مسکو در سایه تداوم جنگ اوکراین. آرمینا آرم، کارشناس مسائل اوراسیا، در گفتوگو با خبرگزاری برنا تاکید می‌کند که حتی در صورت موافقت روسیه با فروش این سامانه، نمی‌توان انتظار داشت اس ۴۰۰ در کوتاه‌مدت به یک قابلیت عملیاتی در ساختار دفاعی ایران تبدیل شود. به گفته او، مسئله اساسی نه صرفاً تحویل یک سامانه تسلیحاتی، بلکه میزان آمادگی روسیه برای تبدیل همکاری راهبردی با تهران به پشتیبانی نظامی و فنی مؤثر است.
انتشار اخباری درباره سفر محسن رضایی به مسکو و احتمال درخواست ایران برای دریافت سامانه پدافندی اس ۴۰۰ از روسیه، بار دیگر موضوع همکاری‌های نظامی تهران و مسکو را در کانون توجه قرار داده است. اهمیت این درخواست را در شرایط کنونی و پس از جنگ اخیر چگونه ارزیابی می‌کنید؟
پیش از هر چیز باید به این نکته توجه داشت که اصل این خبر هنوز از سوی مقام‌های رسمی ایران یا روسیه تأیید نشده است. بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت که سفر محسن رضایی به مسکو با هدف درخواست برای دریافت سامانه پدافندی اس ۴۰۰ انجام شده است. در نتیجه، تحلیل این موضوع باید با در نظر گرفتن این ملاحظه و به‌صورت مشروط صورت بگیرد.
با این حال، اگر چنین درخواستی مطرح شده باشد، باید آن را در چارچوب بازنگری در محاسبات دفاعی و راهبرد بازدارندگی ایران پس از جنگ‌های اخیر، به‌ویژه جنگ ۴۰ روزه، و در شرایط کنونی که احتمال ازسرگیری تقابل نظامی با آمریکا و اسرائیل وجود دارد، تحلیل کرد. اهمیت این درخواست صرفاً به دستیابی به یک سامانه پیشرفته پدافندی محدود نمی‌شود، بلکه بخشی از تلاش تهران برای بازسازی توان دفاع هوایی و تغییر محاسبات نظامی طرف مقابل است.
فرآیند تحویل و عملیاتی‌سازی سامانه اس ۴۰۰ چگونه است؟
باید میان توافق سیاسی برای فروش اس ۴۰۰ و دستیابی به قابلیت عملیاتی این سامانه تفاوت قائل شد. انتقال چنین سامانه‌ای فرایندی پیچیده و زمان‌بر است و صرفاً به تحویل پرتابگرها محدود نمی‌شود. این فرایند به رادارها، مراکز فرماندهی، موشک‌ها، تجهیزات پشتیبانی و از همه مهم‌تر، آموزش نیروی انسانی و یکپارچه‌سازی سامانه با شبکه دفاع هوایی موجود ایران نیاز دارد. مجموعه این الزامات باید فراهم شود تا بتوان از اس ۴۰۰ به‌صورت عملیاتی استفاده کرد.
بنابراین، حتی در صورت موافقت مسکو با واگذاری سامانه‌های آماده، نمی‌توان انتظار داشت که این قابلیت در مدت‌زمان کوتاهی در ساختار دفاعی ایران مستقر شود. این مسئله به‌ویژه با برخی تحلیل‌ها که احتمال وقوع درگیری نظامی میان ایران و آمریکا را در کوتاه‌مدت بالا ارزیابی می‌کنند، همخوانی ندارد؛ چراکه استقرار و عملیاتی‌سازی چنین سامانه‌ای به زمان و مقدمات فنی و نظامی قابل‌توجهی نیاز دارد.
با توجه به نیازهای نظامی روسیه در جنگ اوکراین، آیا مسکو اساساً ظرفیت و اراده لازم برای واگذاری چنین سامانه‌ای به ایران را دارد؟
این موضوع یکی دیگر از ابهام‌های مهم در بررسی احتمال انتقال اس ۴۰۰ به ایران است. فارغ از دشواری‌های فنی و عملیاتی، ظرفیت روسیه برای انجام چنین اقدامی نیز محل تردید است. جنگ اوکراین نیاز نظامی مسکو به سامانه‌های دفاع هوایی را افزایش داده و اولویت‌های نظامی این کشور را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، واگذاری سامانه‌ای مانند اس ۴۰۰ به ایران مستلزم پذیرش هزینه‌های نظامی و راهبردی از سوی کرملین خواهد بود.
اگر بخواهیم موضوع را در تصویر بزرگ‌تر سیاست خارجی روسیه بررسی کنیم، باید به طولانی‌شدن و فرسایشی‌شدن جنگ اوکراین توجه داشته باشیم. در حال حاضر، مهم‌ترین اولویت سیاست خارجی و دفاعی مسکو، مدیریت این جنگ و یافتن راهی برای پایان‌دادن به آن است. بخش عمده منابع و ظرفیت‌های نظامی و سیاسی روسیه نیز درگیر همین مسئله است.
از این منظر، نباید انتظار داشته باشیم که روسیه الزاماً حاضر باشد برای دفاع از ایران وارد تقابل مستقیم با آمریکا شود. به‌ویژه آنکه حتی در سند همکاری راهبردی میان تهران و مسکو نیز بندی درباره تعهد دفاع متقابل وجود ندارد. بنابراین، نباید همکاری راهبردی دو کشور را به معنای برخورداری از تضمین دفاعی روسیه در برابر هرگونه تهدید نظامی تلقی کرد.
تحولات سیاسی آمریکا و تغییر موازنه قدرت در این کشور چه تأثیری بر محاسبات کرملین در قبال ایران خواهد داشت؟
این موضوع نیز باید در محاسبات روسیه مورد توجه قرار بگیرد. با توجه به نتایج انتخابات کنگره آمریکا و احتمال پیروزی دموکرات‌ها در انتخابات ریاست‌جمهوری بعدی، روسیه ممکن است با یک پنجره زمانی محدود برای پیشبرد اهداف خود در پرونده اوکراین مواجه باشد.
به نظر می‌رسد مسکو در شرایط فعلی تمایل داشته باشد از این فرصت استفاده کند و از طریق همکاری با دولت دونالد ترامپ، جنگ اوکراین را به نقطه‌ای برساند که دست‌کم امکان توقف درگیری‌ها یا تثبیت یک آتش‌بس با شرایط مورد نظر روسیه فراهم شود. شاید پایان قطعی جنگ در کوتاه‌مدت قابل تصور نباشد، اما فریزشدن منازعه و وادارکردن اوکراین به پذیرش آتش‌بس با شرایط مسکو می‌تواند یکی از اهداف اصلی کرملین باشد.
بنابراین، از این زاویه نیز ورود روسیه به تقابل مستقیم با آمریکا بر سر فروش سامانه‌های دفاعی به ایران، با محاسبات راهبردی این کشور همخوانی ندارد. مسکو احتمالاً ترجیح می‌دهد از فرصت تعامل با دولت ترامپ برای پیشبرد منافع خود در اوکراین استفاده کند و از گرفتارشدن در یک بحران نظامی جدید با واشنگتن اجتناب کند.
با این ملاحظات، ایران در کوتاه‌مدت و میان‌مدت به چه نوع همکاری دفاعی با روسیه نیاز دارد و اس ۴۰۰ چه جایگاهی در این همکاری می‌تواند داشته باشد؟
به نظر می‌رسد اهمیت درخواست احتمالی ایران برای دریافت اس ۴۰۰ را باید در دو سطح زمانی بررسی کرد. در کوتاه‌مدت، نیاز اصلی ایران بیش از هر چیز بازسازی و تقویت زیرساخت‌های دفاع هوایی است. تقویت توان راداری، ارتقای سامانه‌های هشدار زودهنگام، تأمین تجهیزات و موشک‌های پدافندی و همچنین بهبود قابلیت‌های جنگ الکترونیک، از جمله اولویت‌هایی هستند که می‌توانند در افزایش توان دفاعی کشور نقش مؤثری داشته باشند. در میان‌مدت و بلندمدت، دستیابی به سامانه پدافندی اس ۴۰۰ می‌تواند بخشی از فرایند بازسازی معماری بازدارندگی ایران باشد و توان دفاع هوایی کشور را ارتقا دهد. با این حال، نباید تصور کرد که صرف دریافت این سامانه به معنای ایجاد یک چتر دفاعی کامل و تغییر فوری موازنه نظامی خواهد بود.
در نهایت، مسئله اصلی صرفاً تحویل یک سامانه تسلیحاتی نیست، بلکه باید دید روسیه تا چه اندازه آمادگی دارد همکاری راهبردی خود با ایران را به پشتیبانی نظامی و فنی مؤثر تبدیل کند. این موضوع از یک سو به اراده سیاسی کرملین و از سوی دیگر به ظرفیت‌های نظامی و محدودیت‌های این کشور در شرایط جنگ اوکراین وابسته است.
در کنار این مسئله، زمان مورد نیاز برای عملیاتی‌سازی اس ۴۰۰ نیز اهمیت زیادی دارد. بنابراین، حتی اگر توافقی برای واگذاری این سامانه صورت بگیرد، نمی‌توان آن را راه‌حلی فوری برای نیازهای دفاعی ایران در شرایط احتمال تشدید تنش‌های نظامی دانست. آنچه در مقطع کنونی اهمیت بیشتری دارد، بازسازی توان پدافندی، تقویت زیرساخت‌های دفاع هوایی و مشخص‌شدن سطح واقعی تعهد و پشتیبانی نظامی روسیه از ایران است.
انتهای پیام/
