دیپلماسی چندمسیره برای مهار جنگ
گروه سیاسی و بین‌الملل برنا/ در شرایطی که سایه ازسرگیری درگیری نظامی همچنان بر روابط تهران و واشنگتن سنگینی می‌کند، تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از ورود دوباره منطقه به چرخه جنگ شتاب گرفته است. درخواست آمریکا از کشور‌های مختلف برای ایفای نقش میانجی، از جمله چین و عراق، در کنار تحرکات قطر و اعلام آمادگی ترکیه برای ورود فعال‌تر به روند گفت‌وگوها، نشان می‌دهد دامنه رایزنی‌ها برای یافتن راهی جهت کاهش تنش، بیش از گذشته گسترش یافته است. در همین حال، سفر مقام‌های منطقه‌ای به تهران، رایزنی‌های فشرده با واشنگتن و انتشار طرح‌های جدید برای پایان دادن به درگیری‌ها، از افزایش تلاش‌ها برای باز کردن مسیر دیپلماسی حکایت دارد؛ تلاش‌هایی که اکنون هر روز با پیشنهاد یا ابتکار تازه‌ای همراه می‌شود، هرچند همچنان اختلافات اساسی میان دو طرف پابرجاست.
درخواست از پکن
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های این تحرکات، درخواست دونالد ترامپ از پکن برای کمک به پایان دادن به جنگ با ایران است. این درخواست در شرایطی مطرح شده که چین، به‌واسطه روابط سیاسی و اقتصادی خود با تهران و همچنین ارتباطات گسترده با کشور‌های منطقه، از ظرفیت قابل‌توجهی برای ایفای نقش در روند کاهش تنش برخوردار است. گوئو جیاکون، سخنگوی وزارت امور خارجه چین، در واکنش به این موضوع تأکید کرد که ادامه درگیری‌ها با منافع مشترک طرف‌های مرتبط و جامعه بین‌المللی سازگار نیست و اختلافات باید از مسیر گفت‌و‌گو و مذاکره حل‌وفصل شود.
همزمان، سفر ژای جون، نماینده ویژه چین در امور خاورمیانه، به تهران نیز بر اهمیت تحرکات پکن افزوده است. این سفر در چارچوب برنامه منطقه‌ای او برای دیدار از ایران، عمان و عربستان سعودی انجام می‌شود؛ سه کشوری که پیش‌تر نیز در پکن با مقام‌های چینی رایزنی کرده بودند. اگرچه هنوز جزئیات مشخصی از مأموریت دیپلماتیک ژای جون منتشر نشده، هم‌زمانی سفر او با درخواست واشنگتن از پکن، توجه‌ها را به احتمال نقش‌آفرینی بیشتر چین در معادلات جاری جلب کرده است.
کانال فعال عراق
در این بین عراق نیز به یکی دیگر از کانال‌های فعال انتقال پیام میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است. بر اساس گزارش منابع رسانه‌ای، دونالد ترامپ در گفت‌وگوی تلفنی با علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، از بغداد خواسته است در ارتباط با ایران نقش میانجی را ایفا کند. درخواست رئیس جمهور ایالات متحده از بغداد برای میانجیگری میان ایران و آمریکا می‌تواند نشانه تلاش برای باز کردن یک مسیر دیپلماتیک تازه باشد. با این حال، هنوز مشخص نیست که این تلاش به مذاکرات رسمی منجر می‌شود یا صرفاً برای مدیریت تنش‌هاست.
آمادگی آنکارا برای میانجیگری
در کنار چین و عراق، ترکیه نیز تلاش دارد جایگاه فعال‌تری در میانجیگری میان ایران و آمریکا به دست آورد. رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در تماس تلفنی هفتم نوامبر با دونالد ترامپ، نگرانی‌های آنکارا درباره احتمال آغاز دور جدید حملات علیه ایران را مطرح و تأکید کرده است که ترکیه آماده است برای هموار کردن مسیر صلح و دیپلماسی وارد عمل شود. اردوغان در اظهاراتی پس از بازگشت از جمهوری آذربایجان گفت که آنکارا با هرگونه موج جدید حملات علیه ایران و کشاندن منطقه به بی‌ثباتی بیشتر مخالف است. او تأکید کرد: «ما در هر فرصتی بر این نکته تأکید می‌کنیم که حل این مسائل از طریق گفت‌و‌گو و دیپلماسی امکان‌پذیر است.» رئیس‌جمهور ترکیه همچنین با اشاره به انتقال نگرانی‌های خود به ترامپ اظهار داشت که آنکارا آمادگی‌اش را برای ورود به میدان و باز کردن مسیر صلح اعلام کرده است. از نگاه اردوغان، ادامه درگیری‌ها صرفاً به ایران و آمریکا محدود نخواهد ماند و پیامد‌های آن از ترکیه و کشور‌های حاشیه خلیج فارس تا عراق، سوریه، اروپا و آسیا گسترش خواهد یافت.
پیشبرد طرح هفت‌بندی
اهمیت موضع ترکیه تنها به اعلام آمادگی اردوغان محدود نیست. ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه نیز از پیشبرد یک طرح هفت‌بندی با مشارکت میانجی‌های منطقه‌ای خبر داده و آن را توافقی منصفانه توصیف کرده است. بر اساس توضیحات او، این طرح شامل کاهش تحریم‌های ایران و آزادسازی منابع مالی مسدودشده در برابر تعهد تهران به دنبال نکردن سلاح هسته‌ای و آغاز تعامل با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای مذاکرات جداگانه هسته‌ای است. بازگشایی تنگه هرمز نیز از دیگر اجزای این پیشنهاد به شمار می‌رود.
کالین با اشاره به اینکه اختلاف اصلی در مرحله کنونی بر سر ترتیب اجرای تعهدات و تعیین طرفی است که باید نخستین گام را بردارد، هشدار داده است که حتی یک حادثه کوچک می‌تواند منطقه را وارد دور تازه‌ای از خشونت کند. او همچنین از احتمال دستیابی به توافق در روزهای آینده سخن گفته و تأکید کرده است که در صورت موفقیت دیپلماسی، حمله جدیدی در کار نخواهد بود. از دیگر سو در حالی که رئیس سازمان اطلاعات ترکیه مدعی شد که قطر هفته آینده میزبان جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و محسن رضایی، مقام ارشد امنیت ملی ایران، خواهد بود، یک مقام ارشد امنیتی با تکذیب این خبر تاکید کرد که سیاست و برنامه‌های ایران در موضوع مذاکرات تغییری نکرده است و تا زمانی که از جانب طرف آمریکایی اقدام عملی در چارچوب شروط هفت گانه صورت نگیرد هیچ برنامه‌ای برای مذاکره با طرف آمریکایی مطرح نخواهد بود.
روزنه کوچک دیپلماسی
در مجموع، مجموعه تحولات اخیر نشان می‌دهد دیپلماسی منطقه‌ای و بین‌المللی برای جلوگیری از تشدید تقابل تهران و واشنگتن وارد مرحله‌ای پرتکاپو شده است. درخواست واشنگتن از چین و عراق برای میانجیگری، اعلام آمادگی ترکیه، فعال شدن دوباره کانال قطر و طرح پیشنهاد‌های چندبندی از سوی میانجی‌های منطقه‌ای، همگی از تلاش برای ایجاد یک چارچوب مشترک حکایت دارند. با این حال، تعدد طرح‌ها لزوماً به معنای نزدیک شدن توافق نیست. اختلاف بر سر ترتیب اقدامات، تضمین‌های مورد انتظار ایران، محاصره و تحریم‌ها و همچنین پرونده هسته‌ای همچنان موانع اصلی به شمار می‌روند. به نظر می‌رسد اکنون مسئله اصلی نه فقدان کانال ارتباطی، بلکه دستیابی به فرمولی است که بتواند پیشنهاد‌های متعدد را به توافقی قابل اجرا تبدیل کند؛ آن هم در شرایطی که فرصت دیپلماسی، زیر سایه تهدید بازگشت به جنگ، محدودتر از گذشته شده است.
احتمال شروع دوباره جنگ
در این بین با وجود تکاپوی شدید برای پیشبرد دیپلماسی، اما سایه جنگ همچنان بر فراز منطقه گسترده است و چند شبی است که بار دیگر جنوب ایران هدف حملاتی قرار می‌گیرد. در این رابطه یک منبع ایرانی آگاه از موضوع مذاکرات ایران و آمریکا ارزیابی بدبینانه‌ای ارائه کرد و گفت امید چندانی وجود ندارد که واشنگتن این توافق را پیش ببرد. این منبع در گفت‌و‌گو با میدل ایست‌آی مدعی شد: «ایران انتظار دارد به‌زودی موج دیگری از تشدید تنش‌ها آغاز شود؛ اقدامی که با واکنش شدید تهران علیه پایگاه‌های آمریکا در منطقه و فراتر از آن روبه‌رو خواهد شد.» همزمان به گزارش خبرگزاری رویترز، انور قرقاش، مقام ارشد اماراتی، روز دوشنبه هشدار داد که منطقه ممکن است با دوره‌ای طولانی از بی‌ثباتی و عدم قطعیت مواجه شود و ادعا کرد که دستیابی به یک توافق سیاسی جامع میان ایالات متحده و ایران برای پایان دادن به جنگی که بیش از هشت ماه از آغاز آن می‌گذرد، دشوار به نظر می‌رسد.
انتهای پیام/
