ساعتی با پزشکان اشیای تاریخی؛ تولدی دیگر

اینجا، محلی برای زندگی بخشیدن به اشیایی که در معرض فرسودگی و نابودی قرار گرفته‌اند، کارگاه حفاظت و مرمت اشیای موزه‌‌ای کرباسی که حکایتی شنیدنی دارد.
مرمت مجموعه‌ی کامل یک چاپخانه قدیمی
کارگاه مرمت و حفظ اشیای موزه‌ای، عطر گذشته‌ها را می‌دهد. چند میز گوشه و کنارش را پر کرده و روی دیوار سمت راست ابزار مختلفی به چشم می‌خورند. یک سمت، آرشیوی از روزنامه‌های قدیمی قرار دارد و یک سمت کلیشه‌های فهرست‌شده. تابلویی مرمت‌شده از رویدادی مربوط به دوره‌ی قاجار، روی میز وسط قرار دارد که آماده‌ی نمایش در موزه است. سراغ مهشید صفایی کارشناس ارشد حفظ و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی دانشگاه هنر اصفهان و مدیر داخلی موزه‌ی کرباسی می‌روم که یکی از افرادی است که در این کارگاه، به مرمت اشیاء می‌پردازد. او در رابطه با این بخش از موزه‌ی کرباسی توضیح می‌دهد: «کارگاه مرمت از شش سال پیش شروع به کار کرد ولی به‌طور جدی‌تر، پنج سال است که فضای ویژه‌ای را به این کار اختصاص داده‌ایم. وقتی اشیاء وارد موزه می‌شوند ابتدا دوره‌ی قرنطینه را طی می‌کنند، اگر نیاز بود مرمت و سپس وارد محیط می‌شوند، طبق پروتکل‌های حفاظتی ما نمی‌توانیم هر شی را که از خارج آمده، بلافاصله داخل ویترین‌ها بگذاریم چون ممکن است برای اشیای دیگر مشکل ایجاد کند.» وی درباره‌ی نخستین اقدامات این کارگاه می‌گوید: «همکار سابق ما آقای خسرو محمدی مدیر موزه‌‌‌ی خانقاه احمدی بود که خدمت بزرگی به مجموعه کرد. او چاپخانه‌ی مهرگان را که آقای کرباسی از کلیشه‌ها تا ابزار و ادوات و ماشین‌آلات چاپش را خریداری کرده بود، پیچ‌به‌پیچ تعمیر کرد طوری که الان این ماشین‌آلات سالم هستند و حتی می‌توان با آن‌ها کار چاپ انجام داد. کلیشه‌ها هم در صد جلد دسته‌بندی شده‌اند که هر کلیشه به روش دستی چاپ شده و نمونه‌های چاپ شده‌اش کنارش قرار دارد و دسته‌بندی موضوعی شده است. با حفاظت و مرمت مجموعه‌ی بزرگ چاپخانه مهرگان متعلق به سال1326 که از نخستین اقدامات کارگاه مرمت کرباسی بود، الان اگر پژوهش‌گری بخواهد درباره چاپخانه و روند چاپ و حتی گرافیک کارهای قدیمی مشاغل شیراز و.. تحقیق کند این مجموعه آماده و دسته‌بندی در اختیارش قرار دارد.»
ما پزشکانِ شاخه‌ی اشیای تاریخی هستیم
صفایی درباره‌ی سایر اقدامات این کارگاه بیان می‌کند: «از فعالیت‌های دیگر این مجموعه، کار روی دسته‌بندی روزنامه‌های قدیمی از زمان قاجار است. بیشتر روی روزنامه‌های فارس و شیراز تمرکز داریم. آقای کرباسی عِرق زیادی نسبت به شیراز و فارس دارد. امکان مرمت کاغذ تا اشیای فلزی و سفالی و غیره در کارگاه ما فراهم است و این فعالیت‌ها دارد تکمیل‌تر می‌شود. گزارش آن‌ها را در سامانه‌ی جام متعلق به موزه‌ها نوشته و شناسنامه‌ی آثار ثبت می‌شوند تا کد شناسه‌ی ملی به آن‌ها تعلق گیرد. اینجا هر روز هشت ساعت کار مرمت انجام می‌شود، ولی خروجی متفاوت است. گاهی یک ماه روی روزنامه‌ها کار می‌کنیم که عمدتا وضعیت جالبی ندارند و چون در وضعیت نامناسبی نگهداری شده‌اند و آسیب‌هایی مثل کپک و پارگی و اسیدی شدن  دارند، روال مرمت آن‌ها کُند پیش می‌رود، طوری‌که شاید آخر ماه فقط پنجاه برگ روزنامه مرمت شود.» این بانوی هنرمند، با ذوق درباره‌‌ی حرفه‌ی خود می‌گوید: «ما مرمتی‌ها همیشه بین خودمان می‌گوییم ما پزشکان شاخه‌ی اشیای تاریخی هستیم. اگر شما نتوانید یک شی تاریخی را نگه دارید و شرایطی برایش فراهم کنید که رو به بهبود برود و شرایطش تثبیت شود، در طول زمان رو به زوال می‌رود. دوران مدرن، در حوزه‌ی مرمت، بیشتر حفاظت پیش‌گیرانه اهمیت پیدا می‌کند یعنی شما انقدر شرایط محیطی شی را خوب نگه دارید تا روند زوالش کُند یا متوقف شود. وجود مرمت‌گر ضروری است. اگر مرمت‌گر نبود برای مثال الان اثری از تخت جمشید باقی نمی‌ماند و همه‌ی آثار موزه‌ای به دلیل آسیب‌های محیطی مثل آلودگی و نوسانات رطوبتی و غیره از بین می‌رفتند. نسخه‌های خطی حساس به نور و… نابود می‌شدند و عملا اثری از آثار تاریخی برای آیندگان باقی نمی‌ماند.»
ضرورت تحصیلات آکادمیک برای کارشناسان مرمت
نظر این کارشناس ارشد حوزه‌ی مرمت را درباره‌ی ضرورت تحصیلات آکادمیک می‌پرسم. «تحصیلات آکادمیک برای این مهارت، واجب است. مرمت، رشته‌ای کاملا تخصصی است که برای آن باید دروسی مانند شیمی و فیزیک بدانید. این رشته جاهایی با مهندسی مواد پیوند می‌خورد و در فیلد فلزات تاریخی، باید متالوژی یاد بگیرید. متأسفانه الان باب شده افراد غیرمتخصص وارد حوزه مرمت شوند که تأثیرات بدی دارد. این رشته، تخصصی است و پرورش کارشناسان آن باید از طریق دانشگاه و محیط آکادمیک، اتفاق بیفتد. خود من در دانشگاه هنر اصفهان، مطالبی خواندم که منطبق با به‌روزترین علوم جهان بود و خوشبختانه این رشته دارد در محیط‌های آکادمیک، هویت خود را پیدا می‌کند.» وی درباره‌ی کار در فضای موزه‌ی کرباسی اظهار می‌دارد: «آقای امید کرباسی انسان بسیار خوش‌ذوقی است. من بر اساس رشته‌ام با گردآوردندگان آثار ارتباط داشته‌ام که اکثر آن‌ها بیشتر کلکسیونر هستند و اطلاعات علمی چندانی در رابطه با علم موزه‌داری و نگه‌داری بهینه آثار ندارند. ولی اینجا همه‌چیز فرق می‌کند. آقای کرباسی به‌طور مرتب، درباره‌ی اشیا مطالعه می‌کند، کتاب‌های مرتبط را پیدا و تهیه می‌کند و وقتی با او گفتگویی انجام دهی از معلوماتش سر ذوق می‌آیی. این موزه‌ی خصوصی برای ایشان آورده مالی  چندانی ندارد. ما در بلیت‌فروشی هم آنچنان درآمدی نداریم و همه‌ی هزینه‌های موزه اعم از مرمت و نگهداری آثار، حقوق کارمندها و… از سرمایه شخصی مدیر موزه تأمین می‌شود. اینجا چیزی که برای مدیر اهمیت دارد آورده‌ی معنوی است.»
خدمت به خاک وطن، مرمت از ساحل نقره‌فام خزر تا آبی نیلگون خلیج فارس
هر روز به اینجا می‌آید و ساعت‌ها در اتاقی کوچک زیر نور لامپ، با ابزار و وسایل مخصوص تلاش می‌کند تا کار تیمار اشیای قدیمی را انجام دهد. فرنگیس خلیلی کارشناس ارشد مرمت آثار تاریخی و فارغ‌التحصیل از دانشگاه هنر اصفهان، هنرمند دیگری است که ساعت‌های زیادی از زندگی روزانه‌اش را در کارگاه حفظ و مرمت موزه‌ی کرباسی می‌گذراند تا به اشیاء جان دوباره ببخشد. اما این عشق، قصه‌ای قدیمی دارد. «از کودکی هنر را می شناختم و ارج می‌نهادم و دنیایم سرشار از رنگ‌ها و نقش‌ها بود. پس از پایان دوره‌ی دبیرستان، بر آن شدم که به طور جدی‌تر در راه هنر گام بردارم. به این ترتیب مرمت آثار تاریخی تخصصی بود که از میان منشور هزار نقش هنر، مرا همچون یک دوست قدیمی پذیرفت. اکنون شانزده سال است که مشغول به کار مرمت هستم و خرسندم که به سهم خود به میراث فرهنگی این سرزمین خدمت می‌کنم و حدود یک‌سال است که افتخار همکاری با موزه‌ی آثار تاریخی و فرهنگی کرباسی را دارم.» از این کارشناس ارشد مرمت می‌خواهم درباره‌ی تجهیزات کارگاه بیشتر توضیح دهد. «در بخش حفاظت و مرمت این مجموعه تلاش می‌شود از امکانات و فرصت‌های موجود، برای حفظ و نگهداری آثار بهترین بهره برده شود. به این ترتیب با توجه به وضعیت آثار از نظر اهمیت و ارزش نگهداری، میزان فرسودگی و آسیب و معیارهای دیگر، آثار اولویت‌بندی شده و در برنامه حفاظت قرار می‌گیرند.»
این کار مثل زندگی بخشیدن است
خلیلی به‌عنوان کارشناس حفاظت و مرمت، از آثار مختلفی می‌گوید که وارد کارگاه می‌شوند، همچون آثاری از جنس فولاد، مفرغ و نقره‌، نسخه‌های خطی و چاپی مثل کتاب‌، اسناد و روزنامه‌ها، آثار چوبی، سفالینه‌ها، عکس و فیلم و حتی تابلوهای نقاشی. او با حوصله برایم جزییات کارگاه را توضیح می‌دهد. از کشوهای متعلق به ابزار تا کشوهای دیگری برای آرشیو اشیاء و وسایل قدیمی مرمت شده‌ مثل قهوه‌ساب، آسیاب دستی و چرخ‌گوشت که حالا جزیی از تزیینات این کارگاه کوچک شده‌اند. «اولین و قدیمی‌ترین شی‌ای که در این کارگاه مرمت کردم، یک آینه‌ی دوران صفوی بود که اکنون در فضای موزه به نمایش در آمده است. بر روی درب این آینه‌ی فولادی کتیبه‌ای به خط نستعلیق دیده می‌شود و اطراف خطوط مزین به تزیینات ختایی است. مرمت این اثر حدود سه ماه به طول انجامید.» از او می‌خواهم درباره‌ی حس‌وحالش از هنری که دارد بگوید: «آثاری که اکنون برای حفاظت و مرمت در دستان ما قرار می‌گیرند، روزگاری شاید برای استفاده‌ی روزمره در دست انسان‌هایی بوده که دیگر نشانی جز در تاریخ از آن‌ها نیست. مرمت‌گر، سیمای اثر را از زیر لایه‌ای از غبار زمان آشکار می‌کند.» از این بانوی هنرمند می‌خواهم یکی از بهترین خاطراتش را در حوزه‌ی کاری خود تعریف کند. «حفظ آثار به جا مانده از نیاکان ما همگی خاطره است. از آن لحظه که تصمیم به مرمت گرفته می‌شود، اثر بررسی می‌شود، کارگاه تجهیز می‌شود، تا روزی که اثر مرمت شده به ویترین باز می‌گردد.»
افراد کم‌تجربه اقدام به مرمت آثار تاریخی نکنند!
اما توصیه‌ی یک کارشناس ارشد حفظ و مرمت آثار تاریخی به مردم چیست؟ «پیشنهادم این است که اگر اثر ارزشمندی در خانه دارند، بدون جستجو اقدام به مرمت آن نکنند. لازم است قبل از هر مداخله از اثر عکس و فیلم تهیه کنند. سپس برای شناسایی قدمت اثر و نیز برای پیشنهاد بهترین روش حفاظت و مرمت به کارشناسان مراجعه کنند. مداخله بدون آگاهی موجب آسیب‌های جبران‌ناپذیری به آثار می‌شود.» وی درباره‌ی حضور سایر کارشناسان در این کارگاه توضیح می‌دهد: «همفکری و همکاری با کارشناسان و هنرمندان خارج از مجموعه بخشی از برنامه‌ی کاری موزه است. برای مثال چگونگی مرمت حلقه فیلمی که اکنون در دست حفاظت است بسیار اهمیت دارد. به طوری که بارها از کارشناسان و هنرمندان مرتبط برای مطالعه و بررسی اثر دعوت به عمل آمده است.»