اینجا رایحه‌ی خوش هویت ملی استشمام می‌شود / میراث ماندگار
موزه‌ای که قرار است هرلحظه شگفت‌زده‌تان کند.با ظرف‌های سفالین عتیقه، با قاشق‌های افشره‌خوری، با اسناد قدیمی، با دوچرخه‌ی بنزینی و با دستگاه‌های آپارات قدیمی.
این موزه حاصل سال‌ها تلاش امید کرباسی است. مردی که میراث زنده‌‌ای از شیراز و فارس را با عِرق و علاقه‌ای عجیب، سال‌ها جمع‌آوری نموده برای حفظ و توسعه‌ی این میراث ملموس تلاش وافری انجام می‌دهد.
خانم مهشید صفایی با علاقه‌ای عجیب، اشیای موزه را برایم توضیح می‌دهد. او که در مقطع کارشناسی ارشد حفظ و مرمت آثار تاریخی و فرهنگی دانشگاه هنر اصفهان فارغ‌التحصیل شده حضور در مجموعه‌ی کرباسی را در این هفت سال و در سمَت مدیرداخلی و عضو کارگاه مرمت، مثل زندگی در بهشت توصیف می‌کند و حالا داوطلب شده تا گوشهای از این بهشت کوچک را به من بنمایاند.
سفری به تاریخ فارس با کلیشه‌های سربی
قسمتی از ویترین‌های این موزه شامل کلیشه‌ای چاپی است که روزگاری برای تزئین‌آرائی کتاب و مجلاتی که در فارس به زیور چاپ آراسته می‌گردیده از آن استفاده می‌شده است. از مشهورترین این کلیشه‌ها باید به کلیشه‌های مربوط به تخت‌جمشید اشاره کرد که برای کتاب زنده‌یاد علی سامی رئیس بنگاه علمی تخت جمشید استفاده شده است. کلیشه کارکردی شبیه مُهر دارد. آن را برای چاپ در کتاب در دستگاه قرار می‌دادند، جوهر می‌زدند و چاپ انجام می‌شده است. این مدل دیگر گراور است که برخلاف کلیشه‌ها حالت مسطح دارد و با روش‌های مختلف حک و در دستگاه چاپش می‌کردند. از مشهورترین کلیشه‌های موجود در این موزه باید به کلیشه‌های چاپخانه مهرگان اشاره نمود که متعلق به زنده‌یاد سید محمدمدرس صادقی بوده که امروز زینت‌بخش این موزه تاریخی و فرهنگی است.
قصه‌ی ناگفته‌ی طلسم‌ها و تعویذ‌ها
در یکی از ویترین‌های شیشه‌ای، طلسم‌ها و تعویذهایی فلزی با نقوش بدن انسان، صورتک‌ها و حیوانات به چشم می‌خورد. طلسم‌هایی که هرکدام قصه‌ی ناگفته‌ای از قدیم را با خود حمل می‌کنند. قصه‌هایی از جنس عشق، امید، تضرع و نفرت. این طلسم‌ها نمونه‌ی کوچکی از مجموعه 700 تا 900 طلسم قدیمی با جنس‌های مختلف است که در موزه نگهداری می‌شود. مجموعه‌ای که بنا به اذعان مدیر داخلی مجموعه، در ایران همتا ندارد. اما موزهی کرباسی تنها به نمایش این طلسم‌ها اکتفا نکرده است. حالا دیگر پنج سال می‌شود که این اشیای مرموز و دیدنی، مورد مطالعه قرار گرفته‌اند و تا به‌حال از لحاظ سابقه‌ی تاریخی و نقوش 450 صفحه پژوهش روی آن‌ها انجام شده است. مثل این صورتک‌های کوچک نذری که به لباس کودکان آویخته می‌شده تا از چشم بد دور بمانند یا تعویذهایی که به در بقاع متبرکه نصب می‌شده‌اند. این آیین، در موزهی کرباسی و با ذوق هنرمندانش بازآفرینی شده است؛ از روی نمونه‌ی اصلش که درِ مسجد صاحب‌الامر تبریز بوده و مردم به نیت حاجت‌روایی و ادای نذر آن‌ها را به در می‌آویخته‌اند.
الحَمدُ اللهِ الَّذِی أَحَلَّ النِّکاحَ
نکاح‌نامه‌ها در دورهی قاجار، متفاوت از سندهای ازدواج امروزی بوده‌اند. انگار با آن طرح و نقوش شاد رنگی و گل‌ومرغ در حاشیه‌ی کاغذ، می‌خواستند خوشبختی را پیشاپیش برای عروس و داماد به ارمغان بیاورند. سندهایی که هیچ‌وقت صاحبان عاشق آن‌ها گمان نمی‌برده‌اند صدها سال بعد از موزه‌ای تاریخی سر در بیاورند. رقم مهریه‌‌ی این قباله‌ها که بر دیوار نصب شده‌اند با گذشت زمان افزایش می‌یابد. اما اسناد کاغذی موزهی کرباسی به نکاح‌نامه محدود نمی‌شوند. اینجا سندهای تاریخی ارزشمند دیگری از فرمان و رونوشت فرمان، اجاره‌نامه تا وقف‌نامه، سند ملک و زمین و… وجود دارد که بعضی به خاندان قدرتمند و بانفوذ قوام در دوران قاجار مربوط می‌شود. خاندانی که در گوشه‌گوشه‌ی شیراز می‌توان رد پایی از حضورشان را دید.
افشره‌خوری چوبی یکی از منفورترین رجال ایران
آثار چوبی منبت‌کاری آباده با ثبت جهانی، در گوشه‌ی دیگری توجه را جلب می‌کنند. قاب‌آینه‌های دورهی قاجار با نقوش اسلیمی، گل‌ومرغ، برگ‌وبته، نقوش انسان و حیوان و… که میراثی از هویت فرهنگی ماست و با دیدن آن‌ها این سوال از ذهن مخاطب می‌گذرد:
«این آینه‌‌های قدیمی، تصاویر چه کسانی را در خود منعکس کرده‌اند؟ آیا صاحبانشان خوشبخت بوده‌اند؟»
در ویترین قاشق‌های افشره‌خوری که در آن‌ها شربت و دوغ می‌خورده‌اند، انواع قاشق‌های کوچک و بزرگ چوبی، هم را در آغوش گرفته‌اند. اما اینجا یک قاشق، معروفتر از بقیه است. قاشقی منبت و مشبک‌کاری شده متعلق به حاج‌ابراهیم‌خان کلانتر که نامش تداعی‌کننده‌ی گوشهای سیاه از تاریخ ماست. همان که در زمان وزارتش درخشان‌ترین سلسله تاریخ ایران(زندیه) نابود گردید. حالا نام او برگ سیاهی در دفتر تاریخ شده و قاشق افشره‌خوری‌اش در ویترین باقی مانده است.
ما را به مقام عشق راهی
«ما را به مقام عشق راهی» این عبارت وسط یک کلاه درویشی نوشته شده که بالای آن به نام «علی» مزین شده است. در غرفه‌ای که لباس و وسایل دراویش نگهداری می‌شود. یکی از این کلاه‌ها متعلق به درویش ترابی است که برای شیرازی‌ها نامی آشناست و تاسوعای سال 98 فوت کرد. پیر سپیدمو و خوش‌رویی که سال‌ها هرکس حافظیه می‌رفت، از کلامش بهره می‌برد و با او عکسی به یادگار می‌گرفت. این کلاه که توسط خود درویش به موزه اهدا شده است، همراه با کلاه‌های دیگر و ادواتی مربوط به دراویش مثل کیف تا چوب سیگار انگار می‌خواهد به بینندگان موزه یادآوری کند: «ای هیچ! برای هیچ بر خویش مپیچ» آتش‌زنه‌ها و مصقل‌های فلزی، با طرح‌های متنوع اژدها، پرنده، گرفت‌و‌گیر شیر وآهو و… و نقوش زیبا، ویترین مجزای دیگری را به خود اختصاص داده‌اند. اشیایی که همگی ثبت ملی شده‌اند.
صفایی درباره‌‌ی کاربرد آن‌ها توضیح می‌دهد:
«از آتش‌زنه‌ها و مصقل‌ها، هم برای صیقل ابزار و ادوات استفاده می‌شده و هم برای افروختن آتش، این قطعه‌ی فولادی را محکم نگه می‌داشتند و کناره سنگ چخماق را به طور مورب بر آن می‌زدند. ذرات داغ فولاد آتش‌زنه را مشتعل می‌کرد.»
تلاش برای ایجاد ارتباط معنایی اشیاء
نوبتی هم که باشد نوبت بازدید از شیرهای آبی است که روی دیوار در قاب‌هایی چوبی، مثل تابلویی از گذشته، بخشی از هویت و تاریخ شیراز را به دوش می‌کشند. شیرهایی که در مکان‌های مختلف شهر نصب می‌شدند و گاهی مردم از آن‌ها آب می‌نوشیدند ولی اکثرشان متعلق به گرمابه‌ها هستند. جالب اینکه پرسنل موزهی کرباسی سال 98 در آب‌انبار وکیل نمایشگاهی از این شیرها به نمایش گذاشتند و آن را «نمایشگاه ابزار و ادوات تاریخی آب» نام نهادند. تمبری نیز به همین مناسبت برای موزه چاپ شد. قدیمی‌ترین این شیرها با طرح سر شیر متعلق به قرن 16 میلادی است. در قسمت دیگری از موزه یک منبر دورهی زندیه که به خاطر نقش‌های گل و مرغش ثبت ملی شده، با رنگ‌های طلایی و آبی جلوه‌گری می‌کند. تیم هنری موزهی کرباسی برای ایجاد ارتباط معنایی بیشتر، پنجره‌ای قدیم را کنار این منبر قرار داده است تا با نشان دادن آیین مذهبی دخیل بستن با نمادهایی مثل قفل و پارچه‌ی متبرک، این گوشه‌ی دنج از موزه را با مسماتر کند. مدیر داخلی موزه در این خصوص می‌گوید: «سعی کرده‌ایم در جای‌جای موزه با چیدمان اشیا، ارتباط معنایی ایجاد کنیم. البته که هنوز خیلی جای کار داریم و چون فضایمان محدود است، گاهی مجبوریم اشیاء را جوری کنار هم بگذاریم که در بعضی جاها ناگهان روایت تاریخی قطع و داستان دیگری شروع می‌شود. ولی تا حد امکان به این مسئله توجه کرده‌ایم.»
سایر اشیاء موزه‌ای
طلسم دیواری روی پارچه با حروف ابجد، نقاشی پشت آینه متعلق به ابراهیم گلستان، سفال‌ها دوران هخامنشی و قبلتر، هاون دورهی سلجوقی، عودسوز دورهی سلجوقی، آینه‌ای دورهی صفوی، دستگاه آپاراتی که در زندان ارگ کریم‌خان با آن فیلم پخش می‌کرده‌اند، دستگاه‌های آپارات سینما پارامونت شیراز ساخت آلمان و ایتالیا، دری متعلق به عکاسخانه‌ی مانی مربوط به خاندان چهره‌نگار، عکس‌هایی از همین خاندان مثل میرزا مسیح و میرزا نصرالله که این عکاسخانه را راه‌اندازی کرده‌اند و دوربین‌های عکاسی‌شان، کفش‌های قاجاری، کاشی‌های هنر دست آقای شیشه‌گر از بازمانده‌های کاشی هفت‌رنگ شیراز، خمسه‌ها و علم و کتل‌هایی که ثبت ملی شده‌اند، دری چوبی از دورهی زندیه، دوچرخه‌ای بنزینی از دورهی پهلوی، ظرف مفرغی برای تقطیر مایعات متعلق به سال 700 قبل از میلاد، سرمه‌دان و جعبه‌ی منبت چوبی تنها بخش کوچکی از اشیای تاریخی دیگری هستند که با نهایت سلیقه و ظرافت در موزهی کرباسی نگهداری می‌شوند. اتاق مدیر این موزه، خودش موزه‌ای در دل موزهی بزرگتر است که فرصت سیر و سیاحت در آن، مجال دیگری می‌طلبد.
وقت تمام است و سفر جادویی من در دل تاریخ به نقطه‌ی پایان خودش رسیده است. از ساختمان موزه بیرون می‌آیم و وارد حیاطی می‌شوم که هر گوشه‌اش سردیس و تندیس و مجسمه‌هایی شخصیت‌های معروف، هنرمندان و سربازان هخامنشی خودنمایی می‌کند. نگاهشان حس غریبی دارد، انگار سرشار از قدرشناسی است. شاید با همان صورت‌های سرد سنگی می‌خواهند یادآوری کنند: «هویت خود را هرگز فراموش نکنید.»
