بررسی رابطه زندگی شهری با نوستالژی در خانه هنرمندان ایران

به گزارش خبرگزاری برنا، چهارمین نشست از سلسله نشست‌های هنر و زندگی روزمره شهری با عنوان «نوستالژی» چهارشنبه 10 دی در تالار استاد شهناز خانه هنرمندان ایران برگزار شد. در این نشست فرزان سجودی، صالح دمشقی و شرمین نادری به ایراد سخنرانی برای حاضران پرداختند و در ادامه‌ هر نشست، سخنرانان به سوالات حاضران پاسخ دادند.

دکتر فرزان سجودی نخستین سخنران این نشست بود که در ابتدا به سابقه تاریخی نوستالژی پرداخت و گفت: واژه‌ نوستالژی نخستین‌بار در قرن 17 میلادی به‌عنوان نشانه‌ی بیماری و در توصیف وضعیت سربازان دور از وطن به‌کار بسته شد که در واقع رویکردی پزشکی بود. نوستالژی در روانشناسی نیز کاربرد دارد اما به حوزه فردی محدود می‌شود. در واقع باید بین اصطلاح تداعی که مرتبط با حوزه فردی است و دلالت که به حوزه جمعی ربط دارد تفاوت قائل شد؛ دلالت زمانی اتفاق می‌افتد که از طریق تولید، بازتولید و تکثیر متون، تداعی فردی به نشانه جمعی تبدیل می‌شود. از این‌رو زاویه نگاه من برای ورود به بحث نوستالژی، نگاهی نشانه‌شناختی، پساساختارگرایانه و انتقادی است و در واقع قائل به کارکردهای ایدئولوژیک متون نوستالژیک هستم.

این نشانه‌شناس با اشاره به کتاب «در باب اشتیاق»، نوستالژی را تکراری دانست که سوگوار عدم اصالت همه‌ تکرارهاست و ادامه داد: در متون نوستالژیک با یکسری دوتایی سر و کار داریم که نقشی محوری بازی می‌کنند؛ دوتایی تجربه‌ی اصیل/تجربه‌ی فاقد اصالت، که به بخشی از گذشته در برابر وضعیت کنونی اصالت می‌بخشد. دوتایی اجتماع/جامعه که مدعی اصالت و نزدیکی روابط انسانی در گذشته و گسست و تفرق در وضعیت فعلی است. دوتایی وحدت ارگانیک/وحدت مکانیکی که در بیان اندیشمندانی هم‌چون روسو، اشتراوس و.. قابل ردیابی است. دوتایی ارزش کاربردی/ارزش مبادله که از انباشت ثروت، انسجام مکانیکی و.. در دنیای کنونی سخن می‌گوید. در واقع جستجو برای هر نوع اصالتی، یک جستجوی نوستالژیک و تلاش برای حفظ میراث سنت، تلاشی نوستالژیک است.

سجودی در بخش پایانی گفته‌هایش به نقش فقدان در نوستاژی پرداخت و گفت: نوستالژی فضایی است که حضورش وابسته به فقدان است و ضمن تظاهر به ارجاع به کمال، دلالت بر نقصان دارد. در نوستالژی شاهد سازمان‌دهی میل در قالب نشانه‌ها هستیم و قلمرو نشانه‌گی، سیاسی و ایدئولوژیک و در ارتباط با گفتمان‌های قدرت است. گفتمان‌های مسلط در جامعه به‌واسطه‌ دسترسی گسترده به منابع قدرت هم‌چون رسانه‌های جمعی، نقش تعیین‌کننده‌ای در دستکاری نظام‌مند و شکل دادن به خاطره جمعی بازی می‌کنند. لازم است پیوسته از منظر یک پادگفتمان انتقادی نسبت به کارکردهای ایدئولوژیک نوستالژی و توهم کاذب و لذت‌بخشِ وجودِ جهانی آرمانی در گذشته، انتقاد کنیم. اگر نگاه نوستالژیک و برخورد گزینشی با گذشته در فضای فرهنگی حاکم شود، پیوسته در فضای وهم باقی می‌مانیم. از این‌رو نه تنها باید به نقد گذشته پرداخت، بلکه ضرورت دارد کارکردهای نوستالژی برای گفتمان مسلط را نیز مورد نقد قرار دهیم.

سخنران بعدی این مراسم صالح دمشقی دانشجوی دکترای جامعه‌شناسی بود که به ایراد سخنرانی خود با عنوان «ابژه نسلی و خاطره جمعی کارتون» پرداخت و گفت: در مطالعه موردی که در حوزه نوستالژی با چند مفهوم کلیدی روبرو می‌شویم که عبارتند از «خاطره و یادآوری»، «نسل» و «روایت نسلی و مدیوم‌های آن». هم‌چنین تئوری‌های داریم که به یادآوری جمعی پرداخته‌اند؛ به عنوان مثال در پارادیم جعل سنت، مفهوم سنت پدیده‌ای جدید و جعلی دانسته می‌شود که به تاریخ استعمار ارتباط پیدا می‌کند و به بحث پیدایش دولت-ملت‌ها و کمک به تثبیت اقتدار حاکمان پیوند می‌خورد. وی سپس به بحث در مورد روایت و تروما پرداخت و ادامه داد: باید ببینیم روایت چگونه می‌تواند چیزهایی را از درون تجربه ما بیرون بکشد و صورت‌بندی روایی کند و به آن معنا ببخشد. بحث تروما که از طرف فروید مطرح می‌شود و دارای ویژگی‌هایی هم‌چون غافل‌گیرکننده بودن و ضربه‌زننده بودن است نیز در این میان اهمیت بالایی دارد. دمشقی در پایان به تشریح فرآیند تحقیق خود و نتایج حاصل از آن پرداخت و ضمن تفکیک کارتون‌های مورد بررسی به کارتون‌های تروماتیک و کارتون‌های فانتزی، به ویژگی‌های هر یک از آنها اشاره کرد.

سخنران پایانی این نشست شرمین نادری کارشناس ارشد تصویرسازی بود که ضمن ابراز علاقه‌ به مباحث نوستالژیک گفت: من در کارهایم به‌دنبال این بودم که چطور مخاطبان جوان گریزان از تاریخ را وادار کنم که به تاریخ گوش فرا دهند. در این مسیر به شیوه‌ای از قصه‌گویی به شیوه‌ی مادربزرگ‌ها رسیدم، چرا که فکر می‌کنم ما با داستان‌های خودمان می‌توانیم به دنیایی بگریزیم که در آن امید وجود دارد. نوستالژی می‌تواند همان تاریخ باشد ولی تاریخ‌نویسان ظرافت‌های قصه‌گویی را فراموش می‌کنند. مثلا روایت‌های امروز آدم‌ها در فیسبوک شبیه به دفترچه خاطرات گذشتگان است و در آینده نیز می‌تواند به عنوان بهترین تاریخ‌نویسی از دوران کنونی مورد ارجاع قرار بگیرد. رویاهای افراد می‌تواند تاریخ و نوستالژی را زیبا کند و هنگامی که فاقد رویا هستیم، به کسی تبدیل می‌شویم که حرفی برای گفتن ندارد. وی هم‌چنین توضیحاتی در خصوص کتابی که بر اساس دفترچه خاطراتی برجای مانده از دهه 20 نوشته است ارائه داد و با اشاره به شخصیت‌های اصلی این روایت، بخش‌هایی از خاطرات مذکور را برای حاضرین قرائت کرد.