توسعه پایدارکشاورزی درگرو نظام بهره‎برداری پویا و فعال است

سرویس استان های برنا/ همدان 

گفت‎وگو از مهناز چابك 

محدودیت در منابع تولید کشاورزی، افزایش تولید از طریق توسعه سطوح زیر کشت را نه فقط ناممکن ساخته بلکه بهره‌برداری های غیر اصولی در بسیاری موارد باعث شده سطوح زیر کشت با کاهش مواجه شده و مقادیری از عرصه های کشاورزی از چرخه تولید خارج شود.

براین اساس به نظر می رسد کشاورزی و افزایش تولید فقط از طریق رویکردهای علمی و گذر از کشاورزی سنتی و روی آوردن به کشاورزی نوین امکان پذیر است كه یکی از این رویکردها تغییر در نظام های بهره برداری در کشاورزی است.

روی آوردن به تجمیع واحدهای بهره برداری، یکپارچه سازی اراضی و ایجاد مجتمع های تولیدی از جمله مصادیق بارز تحول در نظام بهره برداری کشاورزی است.

استان همدان به دلیل توانمندی های قابل توجه در تولید محصولات کشاورزی و از سویی سنتی بودن جامعه بهره بردار نیاز بیشتری به این تغییرات دارد.

براساس آمار موجود هم اکنون استان همدان حدود 850 هزار هکتار اراضی زیر کشت محصولات زراعی و باغی داردکه حدود چهار و نیم میلیون تن محصولات زراعی و باغی از آن تولید می شود.

براساس آمار موجود، از 121 هزار نفر بهره بردار کشاورزی در استان همدان 63 هزار و 800 نفر بی سواد، 58 هزار و 340 نفر دارای تحصیلات ابتدایی و خواندن و نوشتن، 18 هزار و 330 نفر دارای تحصیلات راهنمایی و متوسطه هستند و تنها 2150 نفر از بهره برداران کشاورزی در استان دارای تحصیلات دانشگاهی هستند که از این تعداد نیز تنها 714 نفر آنها دارای مدرک تحصیلی مرتبط با کشاورزی هستند.

از سوی دیگر 5/29 درصد از بهره برداران شامل 35 هزار و 700 نفر کمتر از یک هکتار، 3/31 درصد شامل 37 هزار و 900 نفر از یک تا پنج هکتار، 5/37 درصد شامل 31 هزار نفر از پنج تا بیست هکتار، 8/6 درصد شامل 8 هزار و 200 نفر از بیست تا پنجاه هکتار و تنها 4/1 درصد شامل 1700 نفر بیش از پنجاه هکتار زمین در اختیار دارند.

این آمار نشانگر وضعیت نه چندان مطلوب نظام بهره برداری در کشاورزی استان همدان است که آینده این بخش مولد و اشتغالزا را در پرده ای از ابهام قرار داده است.

سرپرست نظام بهره برداری سازمان جهاد کشاورزی استان همدان در گفت و گو با خبرنگار برنا در همدان، نظام بهره برداری را مجموعه رویه های حقوقی و عرفی، فنی و مدیریتی در استفاده و تلفیق از عوامل تولید کار، آب، ابزار و سرمایه در قالب سازمان کار و مناسبات اجتماعی به منظور تولید محصولات زراعی و عرضه آن به بازار تعریف کرده و اظهار داشت: بعد از اجرای قانون اصلاحات ارضی روند خرد شدن اراضی در ایران شدت بیشتری گرفت و این مساله نظام بهره برداری را به عنوان یک اصل تاثیر گذار و محور اصلی در تمام فعالیت های مربوط به توسعه کشاورزی پایدار در ایران مطرح ساخت.

منوچهر آذری افزود: تحقیقات علمی نشان می دهد که گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی نوین و سود آور از طریق اصلاح و ایجاد و توسعه تشکل های نوین و مناسب کشاورزی اصلی ترین حرکتی است که بیشتر از هر عامل دیگری می تواند در افزایش بهره وری و ارتقا همه جانبه عملکرد و به تبع آن توسعه پایدار بخش کشاورزی و توسعه متوازن جامعه روستایی موثر واقع شود.

آذری تصریح كرد: در استان همدان با توجه به نوع مالکیت اراضی، سطح آگاهی و نگرش بهره برداران وجود فرهنگ های مختلف و متفاوت، تشکیل و توسعه تعاونی های تولید کشاورزی عمده ترین فعالیت نظام بهره برداری محسوب می شود.

وی خاطرنشان کرد: هم اکنون 73 تعاونی تولید کشاورزی در استان همدان فعال است که بیشتر از 291 هزار هکتار از اراضی آبی و دیم با حدود 22 هزار خانوار روستایی در قالب 214 روستا را تحت پوشش دارد.

سرپرست نظام بهره برداری جهادکشاورزی استان با اشاره به گسترش تعاونی های تولید در 51 درصد از اراضی آبی استان وضعیت استان در این خصوص را خوب توصیف کرد و گفت: سرمایه ثبتی این تعاونی ها بیش از یک میلیارد و 600 میلیون تومان بوده است و هم اکنون هر بهره بردار آبی کار عضو تعاونی از 2/7 هکتار زمین آبی و بهره بردار دیم کار از 6 هکتار زمین برخوردار است.

آذری در ادامه یادآور شد: در اراضی زیر پوشش تعاونی های تولید عملکرد گندم آبی 48/4 تن، گندم دیم 16/1 تن، جوآبی 29/4 تن و جو دیم 13/1 تن، کلزا 41/2 تن، ذرت دانه ای2/7 تن، ذرت علوفه ای 7/41 تن، چغندر قند9/40 تن، یونجه 8/14 تن، پیاز 5/20 تن و سیب زمینی 6/33 تن در هکتار می باشد که بالاتر از عملکرد اراضی غیر تعاونی است.

وی یکپارچه سازی اراضی را عمده ترین بحث در تعاونی ها دانست و افزود: تا کنون 20 هزار هکتار از اراضی تعاونی ها از محل اعتبارات دولتی یکپارچه سازی شده و این عملیات همچنان ادامه دارد.

آذری در پاسخ به خبرنگار برنا درباره مزایای عضویت در تعاونی های تولید گفت: یکپارچه سازی اراضی و در نتیجه امکان افزایش توان کار کارشناسی و فنی، سهولت در اعمال مدیریت علمی مزرعه، فراهم شدن امکان بهره مندی از ماشین آلات جدید، افزایش راندمان آبیاری، جلوگیری از انتشار بذر علف هرز، سهولت در مبارزه با آفات و بیماری ها، کند شدن روند خرد شدن اراضی، کاهش هزینه تولید و در نهایت افزایش بهره وری از مزایای تعاونی ها است.

سرپرست نظام بهره برداری جهاد کشاورزی استان در خصوص مشکلات فراروی نظام بهره برداری گفت: مشخص نبودن جایگاه نظام بهره برداری در تشکیلات اداری، پایین بودن سطح اعتبارات، مشكل قوانین، مشکلات فرهنگی، کم سوادی و بی سوادی و سن بالای بهره برداران از مشکلات این بخش است.

وی خاطرنشان كرد: خوشبختانه قانون و آیین نامه اجرایی جلوگیری از خرد شدن اراضی کشاورزی و ایجاد قطعات مناسب فنی، اقتصادی جهت اجرا ابلاغ شده است.

یكی از کارشناسان نظام بهره برداری سازمان جهاد کشاورزی استان همدان نیز در خصوص نظام بهره برداری کشاورزی اظهار داشت: آب و خاک، نیروی کار، نهاده ها و مدیریت مجموعه عوامل تولید در بخش کشاورزی را تشکیل می دهد که نظام بهره برداری به منزله نرم افزار تولید در این بخش است .

مختار بهادری که مدت 16 سال در زمینه نظام بهره برداری در همدان فعالیت کارشناسی داشته است، افزود: نظام های بهره برداری فعلی در کشاورزی سه دسته است که نظام خرده دهقانی، نظام تعاونی ها، واحد های تجاری شخصی و شرکتی غیر شخصی را شامل می شود.

بهادری تصریح کرد: در نظام خرده دهقانی معمولا هر بهره بردار کمتر از ده هکتار زمین در اختیار دارد و نظام تعاونیها نیز شامل تعاونی های سنتی مشاع و تعاونی های تولید است و واحدهای تجاری شخصی و شرکتی غیر رسمی نیز معمولا واحدهای 50 هکتار و بیشتر را در اختیار دارند.

وی شکل سوم بهره برداری را بهترین شکل دانست و عنوان داشت: اما باید توجه داشت که حدود 85 درصد از واحدهای بهره برداری در استان همدان در اختیار خرده دهقانان است که این امر لزوم توجه جدی به این بخش از مجموعه نظام بهره برداری کشاورزی در استان را جدی تر می کند.

کارشناس سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با اشاره به کند بودن روند خرد شدن اراضی در تعاونی های تولید نسبت به واحدهای خرده دهقانی گفت: هم اکنون باید تلاش کنیم سیستم خرده دهقانی را در حد مقدورات به سیستم تعاونی تولید ارتقا دهیم.

بهادری پایداری مطلوب در تولید و توسعه کشاورزی را در گرو برنامه ریزی برای توسعه، بهبود و بهره برداری متوازن از عوامل تولید دانست و خاطرنشان کرد: تمرکز روی خرد شدن اراضی به عنوان مشکل اصلی نظام بهره برداری چاره ساز نبوده و باید به افزایش بهره وری آب با توجه به چالش ها و محدودیت های منابع آب، تربیت نیروی انسانی و سایر ملزومات توجه کافی معطوف داشت که این همان مدیریت در منابع تولید است.

وی در ادامه گفت: تعاون و مشارکت به شکل سنتی ریشه در باورهای دینی و فرهنگی ما دارد و نمونه هایی مانند بنه، حراثه و انواع واره ها حکایت از وجود تشکل های تعاونی به صورت سنتی در کشور دارد اما تعاونی به شکل نوین که مبتنی بر ساختار رسمی باشد در کشور ما قدمت طولانی ندارد.

وی افزود: در تعاونی ها مالکیت، عاملیت و فاعلیت بهره بردار حفظ می شود و با توجه به علاقه بهره برداران به حفظ مالکیت و از سویی با توجه به روح مشارکت و تعاون در روستاها، تعاونی های تولید به عنوان یکی از اشکال نظام بهره برداری تشکیل و توسعه یافته است.

کارشناس نظام بهره برداری سازمان جهاد کشاورزی همدان تصریح کرد: تشکیل تعاونی ها با مشکلاتی نیز مواجه است که اغلب مشکلات فرهنگی است، لذا اگر بخواهیم نظام بهره برداری کشاورزی را مدیریت کنیم باید در هر منطقه با توجه به فرهنگ ها، باورها، قومیت ها، نوع کشت ها و میزان منابع، نظام خاص آن منطقه که اصل آن بر مشارکت مردم استوار باشد را تعریف و اجرا کنیم.

بهادری با اشاره به روند خرد شدن اراضی، روند صعودی تخریب و محدودیت منابع تولید، مهاجرت جوانان، افزایش سن بهره برداران و پایین بودن توان پذیرش علوم و فنون در بین بهره برداران گفت: در صورت ادامه روند فعلی سیر قهقرایی در کشاورزی متصور است و این بخش مولد و تاثیر گذار ویژگی های پایدار را از دست خواهد داد.

در پایان باید گفت: ساختار اقتصادی بخش کشاورزی براساس نظام های بهره برداری شکل می گیرد و تولید محصول به شرط فروش ارزشمند است.

بنا بر این توجه به نظام بهره برداری به ویژه توسعه تشکل ها و تعاونی های تولید و در نگرشی آرمانی شرکت های سهامی زراعی از جمله مسایلی است که مسوولان استان برای حفظ وتوسعه کشاورزی که یکی از مهمترین بخشهای اقتصادی استان است باید ملاک توجه و عمل خود قرار دهند.