قزوین، پناهگاه امن علویان بود

به گزارش خبرگزاری برنا از قزوین، عشق و محبت ایرانیان به خاندان پیامبر و رویارویی مستمر با غاصبان اموی، كشور ما را به پناهگاه امن علویان تبدیل كرده بود.

مردم سرزمین قزوین از نخستین روزهای پذیرش اسلام گرایش خود را به خانواده پیامبر آشكار كرده بودند و علی‎رغم دشواری‌های فراوان بر اعتقادات خویش پافشاری كردند.

شهادت اسلم دیلمی قزوینی در فاجعه كربلا كه جان خود را در دفاع از سید الشهدا فدا كرد نمونه ای از این مدعاست.

گزارش امام رافعی و مستوفی از سفر مخفیانه امام رضا(ع) به قزوین پیش از مهاجرت به خراسان و ظهور كوكبی علوی در قزوین در سال‌های 251 تا 253(ه . ق) نمونه‌ای از این دست است.

گستره قزوین همواره پذیرای اولاد علی(ع) بوده و عده‎ای از آنان در جای جای آن خفته‎اند.

در این گزارش نگاهی كوتاه به اماكن زیارتی استان قزوین می‎اندازیم.

امامزاده حسین(ع)

بقعه متبرك شاهزاده حسین فرزند بلافصل امام رضا(ع)متوفای201 (هـ . ق) از قرن سوم به بعد همواره زیارتگاه مردم بوده و از همان روزگار تاكنون آرامگاه بسیاری از دانشمندان، سخنوران و بزرگان شهر است.


گزارش عبدالجلیل قزوینی در قرن ششم گویای احترام فوق العاده‌ای است كه اهالی شهر به این آرامگاه داشته‌اند: " اهل قزوین، شیعه و سنی به تقرب به زیارت ابوعبدالله الحسین بن رضا می‌روند ...".

بنای شكوهمند آن در حمله مغول و كشمكش‎های دوره صفوی آسیب كلی دیده و بازسازی شده و به جز ضریح نفیس چوبی كه از شاهكارهای بی نظیر منبت كاری و گره چینی مجوف محسوب می‎شود و از سال 806 هجری باقی مانده، بقیه بنا از آثار صفوی(شاه طهماسب و شاه صفی) و قاجار(ناصرالدین شاه) است.

صحن امامزاده دارای دو در ورودی اصلی شمالی و جنوبی و دو در فرعی شرقی و غربی است. آستانه سردر شمالی توسط سعدالسلطنه فرماندار قزوین در زمان ناصرالدین شاه بازسازی شده و نقوش هندسی، تزیینات كاشی هشتی زیبای ورودی، درهای بلند و شش مناره كوچك بر فراز آن، تشخص ویژه‎ای به بنا بخشیده است.

صحن بزرگ امامزاده كه با 52 ایوانچه گرداگرد بقعه را فراگرفته نمونه اعلای هنر كاشیكاری و معماری دوره قاجار است.

در جهات چهارگانه حرم، چهار درب قرار دارد كه درب‎های شرقی و غربی فاقد تزیینات چشمگیر، دربِ جنوبی خاتم كاری و دربِ شمالی از آثار دوره شاه طهماسب صفوی است كه با منبت كاری زیبایی تزیین شده و كتیبه ای به تاریخ 967 (هـ . ق) دارد.

عمارت بقعه كه در وسط صحن قرارگرفته، شش گوشه و مزیّن به آیینه كاری با طرح جقّه بتّه و قابسازی هایی بیضوی از گچ بری و كاشی كاری نفیس است.

دو نگاره دیواری از نقاشان قاجاری در حرم مطهر و كتیبه‎هایی از خوشنویسان آن دوره در چهار رواق كوچك پیرامون حرم خودنمایی می‎كند. سقاخانه هشت ضلعی نسبتا“ بزرگی نیز در روبروی بقعه قرار دارد كه بر شكوه بنا افزوده است.

پیغمبریه

در سمت غربی باغ فرهنگی چهلستون، بقعه‎ای است كه در جوار مدرسه و مسجدی از دوره صفوی قرار دارد و عالمان دینی و مردم، آنجا را آرامگاه چهارتن از پیامبران بنی اسراییل به نام‎های سهولی، سلام، القیا و سلوم می‌دانند و به “چهارانبیاء” می‎خوانند.

گفته می‎شود آنان پیامبرانی هستند كه مژده میلاد مسیح را از اورشلیم به سوی شرق آورده اند.

از اسناد مـوقــو‌فات صفویه برمی‎آید كه این مكان در پایان قرن یازدهم هجری زیارتگاهی مورد احترام بوده و باغ هــایی را بر آن وقـف كـرده‎اند.

بنای فعلی پیغمبریه از آثار میرزا مسعود شیخ الاسلام است. در جلوی بقعه یك مهتابی قرار دارد كه بر روی چهارستون و جرز قرار گرفته، پشت آن رواقی است كه به حرم می‎پیوندد.

حرم در چهار جهت دارای چهار شاه نشین است و طرح آن در داخل به صورت بیست ضلعی است. در چهار جانب حرم چهار قوس بلند برپا گردیده كه به كمك فیلپوش‎ها، طاق حرم را نگاه داشته اند.از جایی كه قوس‎ها آغاز شده، دور تا دور حرم كتیبه‎ای گچ‎بری شده از سوره جمعه با رنگ طلایی روی زمینه لاجوردی به خط نسخ توسط مرحوم شیخ علی سكاكی نوشته شده كه از جمله آثار هنری بقعه به شمار می‌رود.

علاوه بر چهار پیامبر نامبرده، مقبره امامزاده صالح بن حسن مجتبی(ع) را نیز در همین مكان می‎دانند.

امامزاده علی شكرناب

در 30 كیلومتری شمال شرق قزوین و در كنار گورستان قدیمی روستای شكرناب كه اكنون از توابع شهرستان آبیك به شمار می رود بنای امامزاده‎ای قرار دارد كه از آثار قرن هشتم و نهم هجری است.
گزارش مورخ بزرگ حمد الله مستوفی در سال 730 (ه . ق) درباره آن چنین است. " ... مشهدی پیدا شده كه از فرزندان علی كرم الله وجهه یكی آنجا مدفون است. نامش علی بن عون بن مرتضی علیه السلام و آن مزار را هیبتی عظیم است ".

حرم طرحی هشت ضلعی دارد كه طول هر ضلع آن 80/2متر است. در نمای خارجی بنا روی جرزهای هشت گانه طاق‎نماهایی قابسازی شده و در زیر تیزه قوس‎های بالا طاقنماها یك طرح هندسی تزیینی به صورت قطار بندی دندانه دندانه به وجود آمده است.

از روی این قطاربندی كم عرض، دیوارهایی به ارتفاع هشتاد سانتی متر بالا رفته و از آنجا به نرمی به طرف داخل شكسته شده در نتیجه گنبد هرمی هشت ضلعی را شكل داده است.

سر در ورودی كه از تزیـینات كاشی و آجر برخوردار است، كاشی‌های كف‎پوش معروف به "ابر وباد" و یك كتیبه سنگی مورخ 884 از ویژگی‎های دیگر این بنا محسوب می‎شود.

امامزاده اسماعیل

این امامزاده از فرزندان امام صادق(ع) و بقعه آن از جمله بناهایی است كه در دوره قاجار تجدید ساختمان شده و از زیارتگاه‎های معتبر قزوین به شمار می‌رود. دو حیاط و ایوان در شمال و جنوب و یك ایوانچه در قسمت شرقی حرم مطهر و پنج رواق كوچك در پیرامون آن مجموعه بنا را تشكیل می دهد.

گچ بری و آیینه كاری حرم با نقش‎هایی از گل و گیاه و كاشی های ابرو باد از جمله تزیینات بقعه است. این زیارتگاه در جنوب غربی سر در عالی قاپو اول خیابان كوروش قرار دارد.

امامزاده اباذر

در 15 كیلومتری شمال شرقی قزوین و بر فراز بلندی، گسترده‎ای كه بر دره‎های كوهپایه و دشت مشرف است بنای كوچك و زیبایی قرار دارد كه به امامزاده اباذر معروف و از دیر باز مهم تلقی شده است. " حمد الله مستوفی مورخ بزرگ قرن هفتم درباره آن آورده است: "... و گورهای متبركه است نزدیك دربند آشنستان و آن مزار را هیبتی تمام است." بقعه اصلی و كهن كه اكنون در میان شبستان‎ها و رواق‎های الحاقی واقع شده یك چهار ضلعی به طول 30/4 متر است كه از جانب شرقی با دریچه‌ای سنگی به خارج راه می‌یابد. این دریچه قوسی جناغی دارد و كتیبه‌ای در دور تا دور آن نگاشته شده كه دارای تاریخ جمادی الاخر640 قمری است و دو ردیف كاشی با طرح اسلیمی و گل و بوته آن را قاب كرده است.

به جز ضریح امامزاده در گوشه شمال شرقی بقعه، سنگ قبر مكعب مستطیلی با نقوش و خطوط برجسته قرار دارد و متعلق به صدر الدین احمد خالدی ملقب به صدر جهان، وزیر غازان خان و از خاندان خالدیان قزوین است كه پنجره سنگی مشبكی بر بالای آن نهاده اند.

این پنجره سنگی به ستاره‌های پنج، شش و هشت پر و كتیبه‌ای به خطوط كوفی آراسته است. كاشی كاری زیبا و كتیبه‎های مختلف سنگی از قرون هفتم تا سیزدهم هجری را باید به ویژگی‌های دیگر این بنا افزود.
امامزاده ولی ضیاآباد

در شهر ضیاآباد 50 كیلومتری جنوب غربی قزوین بنای امامزاده ولی قرار دارد كه او را از احفاد امام موسی كاظم( ع) می‌دانند.

بنای این امامزاده كه طرحی مربع شكل با ابعاد تقریبی 90/5 متر است با قطعه سنگ های قهوه‌ای در دو ردیف تا ارتفاع 10/1 متر ساخته شده است و بقیه با آجرهای ساده ساخته شده و در سه دیواره بیرونی آن طاق‌نماهایی است.

بر روی مكعب مزبور گنبد بنا قرار گرفته كه در قسمت پایین به صورت استوانه‌ای با ارتفاع 30/2 متر است و پس از قطار بندی ساده ای كه به كمك دو رج آجر ایجاد شده بخش اصلی گنبد شكل گرفته است. این بنا را از آثار دوره سلجوقی دانسته اند.

زیارتگاه هفت صندوق

در 35 كیلومتری غرب شهرستان تاكستان به دنبال عبور از روستاهای حسین‎آباد دودانگه و جرندق به روستای هفت صندوق می‌رسیم كه با بنای زیبای زیارتگاهی جلوه گری می‌كند. ممكن است این محل همان جایی باشد كه حمد الله مستوفی درباره‌اش گفته است: " مشهدی است به جرندق و در آنجا گور بعضی از صحابه است." نامگذاری هفت صندوق نیز این گمان را افزایش می‌دهد.

پلان بنای زیارتگاه به شكل مربع است كه ایوان و در ورودی در قسمت جنوبی آن قرار دارد. دیواره شرقی و غربی دارای چهار طاقنمای كم‌عمق به ارتفاع 7 متر است كه از تزیینات اندك آجری برخوردار است. سقف ایوان دارای تزیینات رسمی بندی و سقف یك كاسه است و با دو ورودی به طاق‎های طرفین می‌پیوندد. پا طاق ها یك طاقنمای ورودی هستند كه طاقنمای كوچك‌تری بر بالای آن ها ساخته شده است و از پلكانی مارپیچ به اتاق‎های كوچكی به ابعاد 5/1*3 متر راه می‎یابند كه با سقف خنچه پوش تزیین شده و چهار طاقچه ساده با قوس هلالی به ابعاد50*50 سانتی متر دارند.

قسمت اصلی بقعه چهار گوشی به طول 7متر در هر ضلع است كه به شكل چهار طاق نمای جناغی بالا آمده و با مقرنس‎های ساده‎ای طرح چهار ضلعی بنا را برای اجرای گنبد آماده كرده‎اند.

امامزاده عبد الله و فضل الله فارسجین

بر سر راه قزوین – ابهر و در كنار شهرك فارسجین بنای آجری زیبایی از قرن ششم هجری باقی مانده كه به امامزاده عبد الله معروف است. سر در بلندی كه در جلوی ایوان 5/7 متری جنوب بقعه قرار دارد زایرین را به سوی حرم دعوت می‎كند.

قسمت اصلی بنا عبارت از یك هشت ضلعی است كه اضلاع جنوبی آن به خاطر الحاق ایوان و سر درب آن تا انــدازه‎ای متفاوت از ضلع های دیگر است. بر روی این هشت ضلعی قسمت گردنی گنبد با ارتفاع 3 متر و محیط 45/18 متر ساخته شده و گنبدی مخروطی با ارتفاع 5/7 متر بر فراز آن برپا گشته است.

در قسمت بالای استوانه قطاربندی تزیینی جالبی به كمك نوعی ملاط گچ به صورت مقرنس‎های هم شكل كه 60 سانتی متر ارتفاع دارد صورت پذیرفته و جلوه خاصی به گنبد بخشیده است.

دو كلمه الله و علی كه به خط بنایی و با آجر های لعابدار فیروزه ای بر روی گنبد نگاشته شده آن را از آثار مشابه متمایز كرده است.

در نزدیكی این بنا، امامزاده دیگری به نام فضل الله وجود دارد كه از معماری كاملا متفاوتی با تمامی بناهای موجود در منطقه برخوردار است. تركیب مصالح از خشت و گل، آجر با سنگ قلوه و لاشه، گچ كوبیده و ماسه و گنبدی عرقچینی كه با خیز زیاد ساخته شده و قبه آجری خاصی بر فراز آن است، از ویژگی های بنای امامزاده فضل الله به شمار می‎روند.

امامزاده های دیگر

بقاع دیگری نیز همچون سلطان سید محمد، امامزاده علی و حلیمه خاتون در شهر قزوین، امامزاده علی اصغردر زرآباد الموت، امامزاده محمد طاهر در آوج، امامزاده زرلان در نرجه، امامزاده صالح و سلیمان در نهاوند، امامزاده قاسم در طارم، بقعه سبز پوشان و دانیال پیغمبر در زیاران، امامزاده نجم الدین در قاقازان واقع شده اند كه هر یك با بناهای تاریخی و زیبا، زیارتگاه معتقدان و دوستداران اهل بیت عصمت و طهارت(ع) است.