سوءظن

بدگمانی و بدبینی نسبت به دیگران، از جمله صفات رذیله و ناپسندی است كه به تجربه ثابت شده است اگر با آن مقابله نشود و در یک جامعه انسانی گسترش یابد، آثار زیانباری را در رفتار و کردار افراد و مناسبات اجتماعی برجای خواهد گذاشت. انسان‌های ضعیف‌النفسی وجود دارند که همواره گفتار و كردار دیگران را با نگاه سوء و منفی ارزیابی می‌کنند.

اگر مورد محبت قرار گیرند، آن را دلیلی بر احتمال سود‌جویی و سوء‌استفاده از خود می‌پندارند، اگر فردی را در نماز و حال خشـوع و خضوع ببینند، به جای آن‌كه آن را دلیلی بر تقوا و مقام معنوی او قلمداد كنند، او را ریاكار می‌خوانند. هر فكر فاسدی را به فوریت می‌پذیرند و به آن ترتیب اثر می‌دهند، به سهولت غیبت می‌کنند و از یاد می‌برند که در حال خوردن گوشت برادر مرده خویش هستند، به دیگران به دیده حقارت می‌نگرند، زبانشان به تکریم و بزرگداشت دیگران باز نمی‌شود، خود را برتر و بهتر از دیگران می‌پندارند.

اما بسیارند کسانی که از طینت پاكی برخوردارند، با ظن و گمان، آبروی كسی را نمی‌برند، به استناد شنیده‌ها، نسبت خلاف به دیگران نمی‌دهند و حاضر به لکه دار کردن حیثیت و شخصیت انسان‌ها نمی‌شوند.

سوء‌ظن و بدگمانی به دیگران، آدمی را منزوی و گوشه‌گیر می‌سازد زیرا انسان بدگمان به دلیل عدم اعتماد به مردم، همیشه در رنج و ناراحتی به‌سر می‌برد و كسی را برای معاشرت با خود واجد صلاحیت نمی‌داند. افراد بدبین به خاطر ترس از مردم، به قطع رابطه با دیگران می‌پردازند و دوری از اجتماع را اختیار می‌کنند.

امام علی(ع) می‌فرمایند:
مَن لَم یَحْسِنْ ظَنّهُ اِسْتَوْحَشَ مِن كُلّ أَحَدٍ.
كسی كه بدبین است از همه وحشت دارد.
علمای اخلاق، سوء‌ظن به دیگران را از مصادیق غیبت قلب می‌دانند. به این معنی كه اگر انسان در دل و ضمیر خود نسبت به برادر مسلمانش بدبین شود، در دل خویش به غیبت او پرداخته است و از دیدگاه دین مقدس اسلام نیز گذشته از ممنوع بودن گناه، فكر گناه نیز ناپسند است زیرا فكر گناه نیز صفای روح را از انسان سلب می‌کند.

امیر مؤمنان حضرت علی(ع) می‌فرمایند:
مَن كَثُرَ فِكْرُهُ فِی المَعَاصِی دَعَتهُ إِلَیهَا
كسی كه زیاد درباره گناهان فكر كند، گناهان او را به سوی خود می‌كشند.

سوء‌ظن محدود به زیان‌های فردی نیست بلکه امور اجتماعی را نیز مختل می‌سازد. اگر حسن ظن و اعتماد متقابل میان مردم وجود نداشته باشد چرخ زندگی از كار می‌افتد و ادامه فعالیت و همكاری برای مردم دشوار می‌شود و آنان نمی‌توانند روابط خوب و پایداری میان خود برقرار سازند. رشته الفت و دوستی در اجتماع گسسته می‌شود و بین آنان تفرقه و جدایی به وجود می‌آورد.

حضرت علی(ع) در این زمینه می‌فرمایند:
مَن غَلَبَ عَلَیهِ سُوءُ الظّنّ لَم یتْرَكْ بَیْنَهُ وَبَیْنَ خَلیلٍ صُلْحًا.
بر هر كس بدگمانی غلبه كند، صلح و صفا بین او و دوستانش از بین می‌رود.

سوء‌ظن با تبعات منفی معنوی نیز همراه است و عبادت و ایمان انسان را تباه می‌کند. امیر مؤمنان در این زمینه می‌فرمایند:
إیَّاك أنْ تسِیء الظَّنَّ فإِنَّ سُوء الظَّنَّ یُفْسِدُ الْعِبادئ ویُعظِّمُ الْوِزْر
از گمان بد دوری كنید زیرا بدگمانی عبادت را فاسد و گناه را بزرگ می‌سازد.
و نیز فرموده است:
لا اِیمَانَ مَعَ سُوءِ ظَنّ.
ایمان با سوءظن جمع نمی‌شود.

خطاب این مقاله بیش از هر‌کس متوجه نگارنده و پس از آن همه کسانی است که آثار ویرانگر سوء‌ظن و بدگمانی به دیگران را دریافته‌اند و مقابله با آن را یک وظیفه اخلاقی، دینی و ملی می‌شمارند.