پایتخت در قاب دروغین نقاشی های دیواری

سرویس اجتماعی/ نرگس محمدی 

نقاشی هایی که گاه با مضامین بی ربط به زندگی شهری و شهروندی نه تنها موجب آرامش روحی و روانی شهروندان نشده، بلکه گاه آنقدر نادرست و بی تناسب روی فضاهای عریان شهری نشسته اند که بسیاری از شهروندان داشتن شهری بی روح و رنگ را برای خود ترجیح می دهند. نقاشی دیواری، هنری دیرینه است چرا که یکی از ابتدایی‌ترین شیوه‌های ارتباطی انسان‌های اولیه از سپیده دم تاریخ تاکنون بوده که توانسته همچنان قدرت خود را حفظ کرده و با کارایی‌های متفاوت مورد استفاده قرار بگیرد. زمانی برای تعیین قلمرو، در مواقعی ثبت شیوه‌های شکار و زمانی هم امرار معاش سبب شده تا نقاشی‌های دیواری وارد زندگی بشر شود. این در حالی است که امروزه این هنر ابزاری شده تا در جهت القای ارزش‌ها، فرهنگ، آداب و رسوم، تاریخ و در برخی از کشورها جهت انجام تبلیغات سیاسی مورد استفاد قرار بگیرد.


نقاشی های دیواری مهمان ناخوانده پایتخت
در ایران نقاشی های دیواری در حالی ناخوانده به شهر دعوت شده اند که کشیدن این نوع نقاشی از دهه های قبل در کلانشهرهایی همچون لندن، پاریس و رم با هدف بهبود سیما و منظر شهری به امری عادی بدل و حتی در دهه فعلی با اتخاذ تدابیر جدید و با استفاده از هنر هنرمندان در این حوزه نقاشی های دیواری به یکی از جاذبه های مهم گردشگری در این شهر ها تبدیل شده است.

اما این بار نیز همانند بسیاری از تکنولوژی های روز دنیا، نقاشی دیواری نیز تقلید وار به سیما و منظر شهری تحمیل شده است و هر روز نیز بخشی از فضاهای شهری را به خود اختصاص می دهد، حتی بسیاری از کارشناسان منظر شهری شهرداری به دیوار منازل مسکونی نیز رحم نکرده اند و با هر ترفندی صاحبان آنها را وادار می کنند که انواع رنگ ها را درحالی که هیچ تناسبی با یکدیگر ندارد، روی دیوارهایشان بپاشند. هم اکنون بسیاری از شهروندان از این عملکرد سازمان زیباسازی شهرداری تهران ناراحت بوده و آن را تنها نظر تحمیلی کارشناسان شهرداری عنوان می کنند.

فاطمه پرویزی از ساکنان خیابان مسیل باختر واقع در شرق تهران از جمله این شهروندان ناراضی است. وی در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی برنا از کشیدن نقاشی روی دیوار خانه اش ابراز ناراحتی می کند و می گوید:« در ابتدا کارشناسان شهرداری نزد ما آمده و درباره طرح و زیبا شدن شهر صحبت هاییبا ما کردند، اما قرار نبود که چنین طرحی روی دیوار خانه ما کشیده شود.»
طرح کشیده شده روی دیوار منزل شامل منظره سبزرنگی است که در برخی جاها نیز نماهایی به شکل آجر روی دیوار طراحی شده است و ترکیب بسیار ناهماهنگی را ایجاد کرده است.
این شهروند ساکن شرق تهران بااشاره به این که چرا به کشیدن چنین طرحی رضایت داده است، ادامه می دهد:« ما نمی دانستیم، قرار است چنین طرحی روی دیوار خانه مان کشیده شود و مسئولان شهرداری درباره مضمون طرح هیچ صحبتی با ما نکرده بودند. ضمن آنکه چاره ای جز ابراز رضایت خود نداشته ایم، چرا که شهرداری به ما اعلام کرد که به دلیل آن که خانه های اطراف همه دارای نقاشی دیواری هستند برای هماهنگی منظر شهری ما نیز باید با کشیدن این طرح موافقت کنیم.»
شهروند دیگری ساکن خیابان گلبرگ غربی که نخواست نامش عنوان شود، نیز از دیگر ناراضیان کشیدن نقاشی دیواری روی دیوار خانه اش است.
به اعتقاد این شهروند کشیدن نقاشی دیواری روی دیوار موجب شده است که قیمت خانه پایین بیاید. وی در این باره می گوید:« بسیاری از بنگاه داران نیز بارها به من اعلام کرده اند که اگر می خواهی خانه ات را به قیمت واقعی بفروشی باید، ابتدا این نقاشی دیواری را پاک کنید، چرا که بسیاری از مشتریان با دیدن نقاشی دیواری حتی راضی به دیدن خانه نمی شوند. »
این شهروند ادامه می دهد:« بارها و بارها به واحد زیباسازی شهرداری منطقه 8 مراجعه کرده ام اما آنها یا می گویند که چون رضایت به این کار داده ام، دیگر این کار امکانپذیر است یا برای پاک کردن نقاشی باید مجوز سازمان زیباسازی را برایشان ببرم.»

این شهروند ساکن خیابان گلبرگ با تاکید بر اینکه بارها و بارها نیز به سازمان زیباسازی شهرداری تهران مراجعه کرده اما هنوز نتیجه نگرفته است، توضیح می دهد:« من با این طرح موافقت کردم چون قرار بود پشت دیوار خانه مان را طرحی از تهران قدیم بکشند و من نیز تحت تاثیر قرار گرفته و با این طرح موافقت کردم. اما حالا نه تنها چنین طرحی کشیده نشده، بلکه نقاشی از منظره با تعداد رنگ هایی زمخت و زشت و ناهماهنگ کشیده شده است.» 



کیفیت رنگ‌های به‌کار رفته بسیار پایین است
در چند سال اخیر مسوولان سازمان زیباسازی بدون درک ارزش و اهمیت نقاشی‌های دیواری بر بهبود سیما و منظر شهری، تنها اجرای آن در سطح خیابان‌ها،منازل و بزرگراه‌های شهر را به عنوان یکی از طرح‌های اولویت‌دار به‌طور جدی در دستور کار خود قرار دادند. این درحالی است که امروز بسیاری از این نقاشی های دیواری با طرح هایی در سطح شهر اجرا می شود که نه تنها جذابیت بصری و منظر شهری را گرفته بلکه حتی رهگذران رغبتی برای نگاه کردن به آن‌ها ندارند.

علاوه بر این، گاه کیفیت مواد رنگ‌های به‌کار رفته در برخی نقاشی‌های دیواری بسیار پایین است و با این‌که هنوز از زمان طراحی آنها یک سال نگذشته است، پوسته پوسته شده یا ترک برداشته‌اند.
نقاشی های دیواری بی محتوا و مضمون در شرایطی روی قاب دیوارهای شهر نقش بسته اند که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان منظر شهری و هنری، این تدبیر می‌تواند علاوه بر جذاب‌تر شدن شهر آن را برای شهروندان خاطره‌انگیز کند. هنری که سبب می‌شود نه تنها فضای شهر با تمام آشفتگی‌هایش برای رهگذران لطیف‌‌تر شود، بلکه عرصه بسیار مناسبی برای ورود هنر به شهر است.

نقاشی دیواری تقلیدی کاریکاتورگونه از غرب
سید محمد رشتیان کارشناس ارشد طراحی منظرشهری با بیان این که نقاشی های کشیده شده در سطح شهر تهران تنها تقلیدی کاریکاتور گونه از کشورهای غربی است، می گوید:« مدرنیسم به کشور ما وارد شده است بدون آن که مفاهیم و پایه های آن برای کارشناسان و مسئولان مشخص باشد. ما از مدرنیسم تقلید می کنیم اما هیچ اطلاعی از مبانی نظری و فکری این مکتب نداریم و تنها با تقلیدی کورکورانه می خواهیم به شهروندان القا کنیم که ما مدرن شده ایم.» 

وی معتقد است که اتفاقی که هم اکنون در سطح شهر تهران افتاده است، موجب شده که ما با شهری بی معنا و بی هویت مواجه شویم و این موضوع منجر به بروز انواع بحران های روحی- روانی در میان شهروندان می شود.

رشتیان تعریف خود را از منظر شهر فعلی تهران این گونه بیان می کند:« منظر فعلی شهر نه معنا ندارد و نه مفهوم و هیچ چیزی را در ذهن شهروندان تداعی نمی کند. این نکته، انتقادی است که معماری پست مدرن به معماری مدرنیته می کند که معماری مدرن منجر به ایجاد و خلق فضاهای بی معنا می کند. بنابراین ما باید ابتدا معنا را تعریف کنیم.»
این کارشناس ارشد طراحی منظر در تعریف معنا توضیح می دهد که معنا در منظر شهری به معنی عامیانه اش صحبت و دیالوگی است که منظر شهری با شهروند می کند. به عبارت دیگر منظر شهری از حالت "آبجه" یا صفت و شهروند از حالت سوژه خارج شده و رابطه ای میان انسان و منظر برقرار می شود، اما با این تفاوت که این بار منظر شهری با مردم حرف می زند.
بنابراین هم اکنون که فضاهای شهری ما پر است از فضاهای بی معنی، منظر شهری چگونه می تواند با انسان صحبت کند؟!



نقاشی‌هایی که به شهروندان دروغ می‌گوید
عدم تناسب و به نوعی ناهمخوانی این نقاشی ها با پهنه ای که بر آن نقش بسته است یکی از مهمترین گله های کارشناسان شهری از این طرح ها است، یک نقاشی زمانی زیبایی بصری را با خود به همراه دارد که تناسبی نیز با موقعیتی که بر آن شکل گرفته داشته باشد. همانطور که رشتیان درباره نقاشی های مختلفی که در سطح شهر تهران کشیده می شود، معتقد است؛ نمای شهری با فرم و محتوایش، خود را به شهروند معرفی می کند، به عنوان مثال فرم یک اثر به شهروند می گوید که اینجا مسجد یا مدرسه  یا منزل مسکونی طبقه متوسط است، اما هم اکنون نقاشی های دیواری روی دیوارهایی که پشت آن ساختمان های غول آسا قرار دارد، نقش می بندد. به عنوان مثال ما در جایی از شهر نقاشی بادگیرهای یزد را می بینیم. این نقاشی در پشت یک ساختمان غول آسا کشیده شده است. بنابراین نقاشی با ساختمان پشت آن هیچ همخوانی نداشته و به نوعی به شهروند خود دروغ می گوید. ساختمان غول آسا با نقاشی بادگیرهای یزد هیچ چیزی را در ذهن مخاطب خود تداعی نمی کند؛ یا اینکه منظره یک زن روستایی را در حین کار در مزرعه مشاهده می کنیم، این تصاویر هیچ همخوانی با زندگی شهری و سرعتی که شهروندان با آن مواجه هستند، ندارد و درنتیجه شهروندان با دیدن این تصاویر اعتماد خود را نسبت به شهر از دست داده و همواره فکر می کنند که شهر به آنها دروغ می گوید.

این کارشناس منظر شهری که با کشیدن نقاشی دیواری در سطح شهر مخالف نیست، درباره این که نقاشی های دیواری در کلانشهرهای تهران با چه کیفیت و مضمون و محتوایی باید کشیده شود، تاکید می کند:« طراح و منظر شهری باید بداند که نقاشی دیواری در چه فضا و محیطی قراردارد و قرار است چه پیامی را به شهروندان القا کند. در غیراین صورت تاثیر روحی- روانی بدی در ذهن شهروندان ایجاد کرده و از سوی دیگر چهره شهر را مغشوش تر و ناهماهنگ تر می کند. »

با نگاهی اجمالی به آنچه امروز ما از آن به عنوان نقاشی های دیواری یاد می کنیم می توانیم متوجه شویم این نقاشی ها نه تنها پیامی برای ما ندارد بلکه گاهی حتی نمی تواند رسالت خود در القای حس زیبایی را به شهروندان عملی کند. 
از نظز رشتیان متاسفانه در نقاشی های کشیده شده این بار طراحان منظر شهری به سراغ سنت رفته اند، سنتی که باز تقلید از معماری گذشته است و هیچ ارتباطی با انسان عصر دیجیتال برقرار نمی کند. منظر شهری که باید در کلانشهر تهران کشیده شود باید حقیقت شهر همچون سرعت، دیجیتالی شدن زندگی، قدرت، دود، آلودگی هوا و آلودگی صوتی را به تصویر کشیده شود و حتی طراحان می توانند پیام  یا نگاه انتقادی خود را نیز با این تصاویر به شهروندان انتقال دهند.

نداشتن دانش کافی یا بی توجهی به انچه که باید در خصوص اتخاذ چنین تدبیری مد نظر داشت موضوع دیگری است که این کارشناس منظر شهری به ان اشاره می کند،وی معتقد است؛بسیاری از کارشناسان شهری ما روانشناسی محیط را نمی شناسند و نمی دانند که چه چیزهایی را در ناخودآگاه جمعی مردم زنده کنند تا شهر از این آشفته بازار منظر دربیاید.


آغاز اقداماتی برای ارتقای کیفی نقاشی های دیواری
اما در این میان هستند مسئولان شهری که معتقدند نقاشی دیواری منجر به تلطیف روحیه شهروندان شده و کشیدن تصاویری همچون مزرعه، منظر و برگشت به زندگی گذشته موجب می شود که شهروندان برای دقایقی زندگی پرمشقت و پر از تلاطم خود را به فراموشی بسپارند.
مدیرعامل سازمان زیباسازی شهر تهران در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی برنا درباره اصرار این سازمان در اجرای هر چه بیشتر نقاشی های دیواری می گوید:«ارتقای سطح سلیقه عمومی، کاهش آلودگی های بصری و تلطیف فضا، ایجاد روزنه هایی برای ورود به فضاهای جدیدتر، حضور هنر نقاشی دیواری در شهر و نزدیکی بیشتر جامعه هنری با توده مردم از جمله دلایل کشیدن نقاشی دیواری است.» 

سید محمد جواد شوشتری درباره این که طرح ها و نقاشی های کشیده شده بر چه اساس و برنامه ریزی در سطح شهر اجرا می شود، این گونه پاسخ می دهد:«آثار و نقاشی های اجرا شده در شورای هنری اداره نقاشی دیواری با حضور اساتید سرشناس جامعه هنری مورد بررسی قرار گرفته و در صورت تصویب به منظور اجرا، به سازمان زیباسازی و یا زیباسازی مناطق 22 گانه شهر تهران ارجاع می شود.»

شوشتری درباره نارضایتی بسیاری از شهروندان که نقاشی روی دیوارهای منازلشان کشیده می شود نیز می گوید:«قبل از اجرای پروژه های نقاشی دیواری موافقت مالکان به صورت کتبی از آنها اخذ شده و طراح و مجری پروژه موظف به حفظ امنیت ساختمان در طول مدت اجرای پروژه هستند. »

البته مدیرعامل سازمان زیباسازی شهر تهران نیز معتقد است که درحال حاضر کیفیت بسیاری از نقاشی های دیواری با افت مواجه شده است. وی در این باره این گونه توضیح می دهد که متاسفانه در ماه های گذشته این تصور در میان عده ای از شهروندان ایجاد که زیباسازی به جای نقاشی شهدا، فضاهای دیگری را اجرا می کند که متاسفانه بازخورد این تصور منجر به پرداختن سریع مناطق شهری به منظور تسطیح و بازپیرایی تمثال شهدا شد که نتایج آن به علت شتابزدگی مناسب نبود و هم اکنون با برگزاری جلسات متعدد با کارشناسان، فعالیت هایی برای ارتقای کیفیت نقاشی های دیواری آغاز شده است. 

با این وجود سعید سادات نیا کارشناس شهرسازی و معماری نظر دیگری دارد. وی معتقد است که نقاشی های دیواری اجرا شده در سطح شهر تهران باید به صورت کلی اصلاح شود. چرا که این نقاشی ها نه حس نوستالوژیک ونه حس زیبایی شناسی داشته و هیچ حرفی برای گفتن به شهروندان ندارند. واقعیت نقاشی دیواری آن است که شادابی، نشاط، سرزندگی، تاریخ و هویت را به شهروندان بدهد، چیزی که امروزه در نقاشی های دیواری دیده نمی شود. 


آثار تاریخی که تبدیل به نقاشی می‌شوند
در این میان اشاره به یک نکته خالی از لطف نیست، اگر کمی دقت کنیم این روزها می توانیم تصویر بناها و آثاری را روی دیوارهای شهرمان ببینیم که متعلق به بناها و فرهنگ هایی استت که نه تنها در حفظ آن کوشا نبوده این بلکه شاهد تخریب آن نیز بوده ایم. حال این که اصل یک بنا مهمتر است یا حک نقاشی از آن بر دیوارهای پایتخت، پرسشی است که پاسخ آن از روز روشن تر است.
سادات نیا همچنین با بیان اینکه ما خودمان آثار تاریخی را تخریب و سپس می خواهیم نقاشی اش را بکشیم ، درباره ارتقای کیفی نقاشی دیواری تصریح می کند:« برای ارتقای نقاشی دیواری باید ملاک های مختلفی همچون بررسی محتوای نقاشی، بررسی مقیاس و کیفیت رنگ های به کاربرده شده درنظرگرفته شود و باید در این زمینه از هنرمندان، معماران، نقاشان نظرخواهی کنند.»

به اعتقاد سادات نیا اما متاسفانه هم اکنون این نقاشی ها به صورت کلی و بدون هیچ بررسی در دیوارهای خاکستری شهر می نشینند و به جای اینکه خاطره شهری زیبایی در ذهن شهروندان بماند، چشم و ذهن شهرنشینان را آزار می دهد.
آنچه که امروز از نقاشی های دیواری در سطح شهر دیده می شود آن است که زیبایی‌های محیط شهری از سوی مسئولان شهری درک نشده است.
یاد این عبارت از چارلی چاپلین می افتم که می گوید:« در یک کار هنری می‌توان حقایق و جزئیات معتبر بیشتری یافت تا در یک کتاب تاریخی.»در این شرایط می‌توان امیدوار بود که زیبایی ها و حقایق تاریخی کشورمان با دیدی نو و متفاوت نسبت به گذشته بر سیمای خاکستری شهرمان نقش ببندد. حال این که نتیجه این کار بهبود منظر شهری و آرامش شهروندان می شود یا موجبات نارضایتی، دغدغه تهران نشینان و یک قدم عقب تر زشتی شهر را به دنبال دارد؟ پرسشی است که باید مسئولان و کارشناسان به ان پاسخ دهند.