مدیریت حریم کلانشهرها در وضعیت مطلوبی قرار ندارد

 مدیریت قلمرو حریم شهرها همیشه امری چالش برانگیز بوده است؛ به ویژه حریم کلانشهرها که با تقاضا و فشار شدیدی برای توسعه و ساخت وساز  روبه رو بوده اند، ((قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک و نحوه تعیین آنها))  در سال 1384 که در آن دهیاریها به عنوان یک نهاد محلی کنترل ساخت وساز را خود در محدوده روستاهای واقع در حریم برعهده گرفته اند و شهرداری مرکز دیگر اختیاری در زمینه کنترل ساخت وساز روستاهای واقع در حریم شهرها ندارد، شرایط بسیار بدتری را برای اداره و مدیریت این قلمرو ایجاد کرده است.

این قانون به عنوان مهمترین قانون در زمینه تعیین محدودههای شهری بوده است که با توجه به برخی ضعفهای آن، سبب شده آبادیهای پیرامون مناطق کلانشهری به صورت نواحی منفصل شهری درآمده و توسعه شهری را به صورت جسته و گریخته رقم

زند.

 علاوه بر این به دلیل عدم تعیین تکلیف وسیاست گذاری مناسب درفواصل بین این نواحی با کلانشهر و رونق ساخت وساز در این مناطق،فضای بین شهر و نواحی جدید، بتدریج پرشده وباعث گسترش افقی یا

اسپرال شهر خواهد شد. همچنین باتوجه به تفاوت های موجود در بافت های روستایی و وضعیت اقتصادی- اجتماعی حاکم بر ساکنان، نابرابری های زیادی در فضای شهری وجود خواهد داشت که در ساختار فضایی

شهر مشهد اثرگذار خواهد بود و باعث آشفتگی و دوگانگی در ساختارفضایی شهر خواهد شد؛ به عبارتی سیاستهای محدودیت شهری در ایران تاکنون در جلوگیری از توسعه پراکنده شهر، کارآیی لازم را نداشته و

برخی نقاط ضعف آن سبب گردیده که همچنان شاهد توسعه های شهری و شکل گیری حاشیه نشینی در مناطق کلانشهری باشیم.

شهر مشهد مقدس با دارا بودن قریب70 روستادر حریم خود امروز از غرب به شهرستان بینالود ( طرقبه و شاندیز) چسبیده است، و در محور شمال شهر در بخش مرکزی چندیدن روستا کاملا متصل به بلوار انتهایی شهر شده اند و در شرق نیز وضع بهتر از این موارد نمی باشد.

یکی سیاسـت که  برای جلوگیری از گسـترش شـهرها و مهـار رشـد شـهری در ایـران، ایجـاد کمربند سـبز شـهری اسـت،در برنامـه دوم پنـج سـاله توسـعه اقتصـادی، اجتماعی و فرهنگـی کشـور در سـال 1374 ،ایجـاد کمربنـد سـبز بـرای هفت کلانشـهرهای  کشـور به منظـور کاهش آلودگـی هـوا تصویـب شـد- و »ضوابـط جلوگیـری از افزایـش محـدوده شـهرها، مصـوب 1378 »کـه کمربنـد سـبز را بـه عنـوان ابـزار کنتـرل کننده محـدوده شـهرها درنظـر گرفته اسـت- که در شهر مشهد نیز این سیاست در حال انجام است اما به دلیل رشد زیاد روستاها و اتصال آن ها به شهر علنا کمربند سبز برخی از آن ها را دور خواهد زد،در همین راستا پیشبینی می شود از سال  1400 روستای کال زرکـش نیـز بـه شـهر تبدیـل خواهـد شـد کـه در آن برهـه زمانـی 13149 نفـر جمعیـت خواهد داشـت  البته امروز سـه آبـادی دوسـت آبـاد، کشـف و منـزل آبـاد  به حالت روستا شهر در آمده اند که آنها نیز قابلیت پیوستن به شهر را دارند و با توجـه بـه جمعیـت چهار روستا ، در مجمـوع 83030 نفر جمعیت منفصـل در این 4 آبادی خواهـد بـود. لـذا مجمـوع جمعیـت ایـن نواحی و سـه ناحیـه منفصـل فعلـی بـه 196408 نفر خواهد رسـید، یقینا این گرفتاری و مشکلات به وجود آمده به دلیل عدم جامع نگاری مدیران وقت شهری مشهد است که در ایجاد کمربند های لازم سبز و صیانت از زمین های کشاورزی و عدم تغییر کابری ها محکم برخورد نکرده اند، البته  ناقص بودن قوانین شهری و عدم توجه قانون گذار به این مسائل نیز از دیگر دلایل آن می باشد، و این خطاها باعث می شود وسعت شهر افزوده شود آن هم در یک ساختار نابرابر و تبدیـل اینگونه روستا هـا به ناحیه ای از مادرشـهراصلـی طبق تبصره 2 ماده 3 قانون، سـبب خواهد شـدکـه فـرم فضایی- کالبدی شـهر مشـهد به صـورت تکه پاره  و جهش قورباغه ای تبدیل شـود.

علاوه بـر ایـن بایـد توجه داشـت که توسـعه جسـته و گریختـه در گـذر زمـان باقـی نخواهـد ماند و بـه دلیل فاصلـه ایـن نواحـی با مشـهد و عـدم تعییـن تکلیف یا طـرح هـای کارشناسـی بـرای زمیـن هـای بیـن ایـن نواحـی بـا مشـهد، سـاخت و سـاز در آن رونـق گرفتـه و در اثـر رشـد جمعیـت، بتدریج نواحی خالی از سـکنه تبدیـل بـه فضاهایـی سـاخته شـده گردیـده و در واقع فضاهـای خالـی را پـر خواهند نمـود. در نتیجـه فاصله بین مادر شـهر مشـهد و هرکدام از ایـن نواحی منفصل بـه تدریـج تکمیـل شـده و جزو محـدوده شـهری قرار خواهنـد گرفـت کـه در آینده مشـهد را به کلانشـهری بـا وسـعت بسـیار زیاد و رشـد پراکنـده تبدیـل خواهد نمـود که نـه تنها از نظـر اجتماعی، اقتصادی و زیسـت محیطـی، بهینـه نخواهـد بـود بلکـه از نظـر کنتـرل و مدیریت شـهری نیز، دشـوار خواهد بود و منابع بسـیار گزافـی را طلـب خواهد نمـود.

یقینا دوره آینده مدیریت شهری مشهد روزهای سختی را برای این روند رو به رشد خواهد داشت و نیازمند است مدیران محترم استانی و شهری و با توجه به اهمیت کلان شهر مشهد مدیران ملی، هم اکنون به فکر بافت فرسوده روستاهای متصل به شهر مشهد باشند، تا به یک مدیریت جامع در حوزه مدیریت حریم شهر مشهد برسیم.

محسن قدیمی باقرآباد

مولف و کارشناس علوم سیاسی