زلزله پایتخت چقدر می‌ارزد؟/ خسارت ۳۵۰۰ میلیاردی زلزله احتمالی تهران

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری برنا، بزرگترین زمین لرزه‌ای که تاریخ بشر تجربه کرده و از آن اطلاعات وجود دارد، زمین لرزه ای است که در سال 1960 میلادی در زون فرورانش پرو-شیلی با بزرگی 9.5 در مقیاس بزرگی گشتاوری به وقوع پیوسته است.

شدت لزره و انرژی آزاد شده در این زمین لرزه بزرگترین و حد نهایت تحرک زمین است که بیش از آن نه در تصور بشر و نه در محدوده توانایی زمین برای لرزه است.

در گستره ایران زمین نیز تا حال حاضر زمین لرزه با بزرگی 8 واحد در مقیاس ریشتر هم اتفاق نیفتاده است، با این همه در ایران سابقه وقوع زلزله با قدرت 7.9 واحد در مقیاس ریشتر هم وجود دارد و زلزله اخیر منطقه سراوان در سیساتن و بلوچستان مصداق عینی این تجربه تاریخی است.

به هر حال مهم‌ترین زلزله‌های ایران معاصر یکی زلزله رودبار در سال 1369 به بزرگی 7.4 دهم ریشتر با 35 هزار کشته است و پس از آن پر تلفات‌ترین زلزله در سال 82 در منطقه بم کرمان بود که 41 هزار کشته بر جای گذاشت. البته در سال 58 زلزله 7 ریشتری قائن با 130 کشته، سال 60 زلزله 7.4 ریشتری سیرچ با 1300 کشته، سال 76 زلزله 7.3 ریشتری بیرجند با 1500 کشته و سال 82 زلزله ریشتری 6.5 با 41 هزار کشته در تاریخ مدیریت بحران کشور ثبت شده است، البته باید به این فهرست زلزله‌های ورزقان و خرمشهر را که به ترتیب در سال 91 و 92 اتفاق افتاد از یاد نبریم که تلفات سنگینی به جای گذاشت و بسیاری از عزی‌ترین هم‌وطنانمان را از ما گرفت.

وضعیت زمین لرزه‌های کشور به نحوی است که بر اساس آمارهای مرکز ژئوفیزیک ایران در سال جاری بیشتر استان‌های کشور در مجموع بیش از 1500 بار لرزیدند که مهمترین آن‌ها زلزله‌های بیرجند، بوشهر، هرمزگان، کرمان، ایلام، سیستان و بلوچستان، اصفهان و لرستان بود.

اما دانشمندان معتقدند که دست کم بر اساس داشته‌های علمی ژئوفیزیک و تجربه تاریخی، تقریبا غیرممکن است که زمین‌لرزه‌ای به بزرگی 9 یا 10 واحد در مقیاس ریشتر در ایران اتفاق بیافتد.

و اما . . . تهران!
تهران از كوهپایه‌های جنوبی البرز آغاز می‌شود و تا دشت ری امتداد پیدا می‌كند. گسل‌های اصلی تهران كه احتمال وقوع زلزله در آن بسیار زیاد است شامل گسل مشا - فشم، گسل شمال تهران، گسل نیاوران، گسل تلو پایین، گسل محمودیه، گسل شیان و كوثر، گسل شمال ری، گسل جنوب ری، گسل كهریزك، گسل گرمسار، گسل پیشوا، گسل پارچین هستند و البته گسل‌های فرعی زیادی در سطح شهر تهران وجود دارد مانند نارمک، شادآباد، داوودیه، عباس‌آباد، باغ‌فیض و... . با توجه به تعداد بسیار زیاد گسل‌ها در سطح تهران و سوابق تاریخی فعالیت این گسل‌ها، به این نكته كه روزی نه‌چندان دور تهران با زلزله عظیم مواجه خواهد شد پی می‌بریم. در سوابق تاریخی شهر تهران زلزله‌های بزرگی مانند 1/7 ریشتری ری در سال 855 میلادی، 7/7 ریشتری طالقان در سال 958 میلادی، 2/7 ریشتری سال 1711 میلادی در كرج و بسیاری دیگر زلزله‌های بالای هفت ریشتر در تاریخ شهر تهران ثبت شده است.

هرچند سال یک بار در تهران زلزله بیاید؟
نوربخش میرزایی رئیس مرکز لرزه نگاری کشوری، عضو هیئت علمی موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران و دانشیار موسسه ژئو فیزیک دانشگاه تهران معتقد است این که می‌گویند در هر 150 سال یک بار زلزله بزرگی تهران را به لرزه در آورده است، حرف نادرستی نیست، و این هم که می‌گویند هم اکنون بیش از 170 سال است که زلزله‌ بزرگی در تهران اتفاق نیافتاده همدرست است، اما اینکه با این مقدمات بخواهیم بگوییم زلزله در تهران نزدیک است حرف قابل اتکایی نیست.

به گفته وی این‌ها برآوردهای آماری است که با روش‌های مختلف اعداد و ارقامی بدست می آید، حال اگر در این مورد اظهار شده 150 سال، روش‌های دیگری هم هست که تا 190 سال هم بدست آمده. باید توجه کرد که داده‌های موجود، داده‌های کامل و بی‌نقصی نیستند، با چنین داده‌های ناکامل، ناقص و غیرقطعی باید به روش خودش عمل کرد و دوره بازگشت متوسط را به‌دست آورد، ضمن اینکه این یک روش آماری است و همان طور که اشاره شد روشی بسیار بسیار تقریبی است و قابل اعتماد نیست.این نوع اطلاعات فقط و فقط برای برنامه ریزی‌های بلند مدت و برای مسئولان و مدیران کشوری است که بر اساس آن بتوانند دقیق‌تر برنامه‌ریزی کنند.

به گزارش برنا ارائه آمارهای گسترده درباره وقایع لرزه نگاری در کشور، به سال‌های وقوع زلزله رودبار و منجیل برمی‌گردد. در بیش از دو دهه‌ای که از زلزله رودبار می‌گذرد، به صورت مکرر و ادامه‌دار موضوع زلزله تهران بارها در رسانه‌ها برجسته شده و نگرانی‌های بسیاری را برانگیخته است.

به هر حال آخرین زمین لرزه‌ای که گستره تهران را تحت تاثیر قرار داده است زمین لرزه سال 1830 بوده که روی گسل مشاء اتفاق افتاده است، پس بیش از 170 سال از این موضوع می‌گذرد و این به تنهایی برای رد ادعای وقوع زلزله در هر 150 سال در تهران کافی است.

فرض کنید همین الآن در تهران زلزله بیاید!
اگر همین الآن در تهران زلزله بیاید شما چه می‌کنید؟ یکی از دوستان گفته بود به محض وقوع زلزله نخستین واکنش ما این است که دست و پایمان را گم می‌کنیم، و تازه وقتی شکستند پیدایشان می‌کنیم.

با این همه زلزله در تهران همیشه به عنوان یک نگرانی مورد توجه همه است. آنچه بیشتر مردم با آن دست و پنجه نرم می‌کنند، عموما تلفات جانی است که مهم‌ترین موضوع مربوط به بحث زلزله در تهران نیز هست.

اما در این گزارش به خسارت‌های مالی این زلزله می‌پردازیم.

در واقع یک مقدمه کوتاه باید بیان کرد و آن این که زمین در تهران به رغم قیمت بسیار بالای که دارد، چندان مستحکم و قابل اتکا نیست.

لایه‌های زیر زمین‌های شهری تهران، انباشته از فاضلاب شهری و بسیار سیال و نامستحکم است، بنابراین زمین‌لرزه‌های با قدر پایین نیز امکان ایجاد تلفات و خسارت‌های مالی و حتی جانی را نیز افزایش می‌دهند.

با این وجود یک امار نسبتا رضایت بخش در سراسر کشور وجود دارد و آن این که در سال‌های اخیر، کشور از زلزله‌هایی که بین 5 تا 5.5 ریشتر بوده‌اند، خسارتی آنچنانی ندیده اما زلزله‌های از این قدرتمندتر خسارت زا بوده‌اند، بنابر این می‌توان گفت حد 5.5 ریشتر، میزان مقاومت ساختمان‌ها را نشان می‌دهد.

محسن قربانی، عضو هیات رییسه سازمان نظام مهندسی ساختمان می‌گوید: خوشبینانه‌ترین آمارها درباره تهران نشان می‌دهد که 30 تا 40 درصد بافت خانه‌های شهروندان تهرانی قدیمی است و حداقل‌های مقاومت و مراقبت در برابر زلزله در آن‌ها رعایت نشده است.

به گفته وی عدم همکاری شهرداری تهران در بحث گودبرداری از مهم‌ترین علل غیرممکن شدن تأمین حداقل‌های مراقبتی در ساختمان‌های نوساز و قدیمی است.

پرویز پیران استاد معماری در دانشگاه، معتقد است که آنچه به عنوان آمارهای رسمی در رسانه‌ها انتشار داده می‌شود کمتر از میزان واقعی آسیب‌پذیری است؛ تعداد ساختمان‌های نا امن در مقابل زلزله بیشتر از آنچیزی است که اعلام شده است.

وی معتقد است که بافت شهری نا امن و فرسودگی و غیرکارشناسی بودن بسیاری از ساختمان‌های ادرای، مسکونی و خدماتی در شهر تهران بیش از 50 و حتی 60 درصد است.

زلزله تهران چقدر می‌ارزد؟
یکی از نمایندگان مجلس نیز با بیان این که 50 درصد بافت شهری تهران مقاومتی در برابر زلزله ندارد از تخریب 60 تا 100 درصدی این بناهای نا امن شهری در صورت وقوع زلزله خبر داده است.

هم‌چنین محسن زبردست، مهندس عمران و کارشناس بررسی ایمنی سازه، معتقد است که «ساختمان‌هایی كه تا قبل از سال 1373 و 74 ساخته شده بودند هیچ‌كدام مقاوم در برابر زلزله نیستند».

با این مقدمات می‌توان یک محاسبه سرانگشتی انجام داد.

مساحت شهر تهران، هم اکنون بیش از 730 کیلومتر مربع است، در واقع یعنی 730 هزار متر مربع. از این مقدار در حدود 250 هزار متر مربع دربردارنده باغ‌ها، خیابان‌ها، زمین‌های خالی و . . . است.

بنابراین در حدود 480 هزار متر مربع از شهر تهران، کاملا مسکونی و ساختمانی است. می‌توان گفت که با تخریب 50 درصدی 240 هزار متر مربع از این ساختمان‌ها تا حد میانگینی 80 درصد، 192 هزار متر مربع از شهر تهران به طور کلی تخریب می‌شود.

در این صورت با تخمین ارزش هر متر مربع خانه به قیمت میانگینی سه میلیون تومان، تخریب 192 هزار متر مربع، 576 میلیارد تومان خسارت مالی در بردارد.
 
البته باید در نظر داشت که تعداد طبقات واحد مسکونی باید محاسبه شود و برای این کا می‌توان مثلا حجم متر مربعی 192 هزاری را مثلا بر 50 (میانگین متراژ هر واحد مسکونی) تقسیم و سپس در تعداد طبقات و واحدهای هر طبقه ضرب کرد.

با این وجود به نظر می‌رسد با توجه به این که اغلب ساختمان‌های آسیب‌پذیر در مناطق کمتر توسعه یافته وجود دارند و طبقات آنها به ندرت بیش از سه یا چهار طبقه است، عدد نهایی چندان هم بیشتر نشود و در نهایت می‌تواند سه یا چهار برابر رقم به دست آمده (576 میلیارد تومان) باشد.

این در حالی است که خسارت ناشی از تخریب بخشی از خیابان‌ها، فضاعای سبز و پارک‌ها، خودروها و . . . نیز حتی تا چندین برابراین رقم قابل افزایش است.

بر همین اساس بسیاری از کارشناسان معتقدند که در حالتی خوشبینانه، خسارت عمرانی زلزله تهران بیش از 3.5 هزار میلیارد تومان خواهد بود.