تاریخچه عزاداری شهادت امام حسین (ع)/معرفی هیئتهای قدیمی تهران/برنامه هیئتهای مذهبی در دهه اول محرم
گزارش خبرنگار اجتماعی برنا/
اَلسَّلامُ عَلَیْکَ و عَلَی الملائِکَةِ المُضاجِعین.
سلام بر تو و بر فرشتگان سر بر آستان نهادهات
اگر به تأخیر انداخته مرا روزگاران، و بازداشت مرا از یاری تو تقدیر الهی و نبودم تا بجنگم با کسانی که با تو جنگیدند و با آنان که با تو به دشمنی برخاستند، به دشمنی بر خیزم،[در عوض] بر تو زاری میکنم صبح و شام، و از دیده روان میسازم برای تو خون به جای اشک روان به عنوان حسرت بر تو و به عنوان تأسف بر آنچه که بر تو وارد شد و به عنوان سوز دل تا اینکه بمیرم به مصیبت جانفرسا و غصه جانکاه تو یا ابا عبدالله.(حضرت ولی عصر (عج) – زیارت ناحیه مقدسه)
باز این چه شورش است که در خلق عالم است
هر ساله با فرا رسیدن ماه محرم شوری جانسوز وجود شیعیان اهل بیت(ع) و شیفتگان عدالت و آزادگی را میگدازد. چرا که کربلا حدیث شوریدگی و عاشقی و یاد قهرمانانش الهام بخش مبارزه بر علیه ظلم و ظالمان در همیشه تاریخ است.
پیشینه این گداختگی و سوز و گداز به سالها قبل از وقوع حادثه عاشورا بر میگردد. سالها قبل از شهادت مظلومانه سالار شهیدان به همراه خاندان و اصحابش، پیامبر اکرم(ص) در حالی که حسین(ع) را بر زانوی مبارک خود نشانده بودند فرمودند: «اِنَّ لِقَتُلِ الْحُسَیْنِ حَرارَةً فی قلوب الْمُؤمِنینَ لا تَبْرَدُ اَبَداً – برای شهادت حسین حرارتی در دلهای مؤمنین است که هرگز به سردی نمیگراید». پیامبر(ص) خود مدام بر پاره تن خویش میگریست. آوردهاند که رَحْمَةٌ لِلْعالَمین و رسول امین که هیچ توقعی از امت خود به جز دوستی اهل بیتش نداشت، هرگاه حسین(ع) را میدید و یا به یاد میآورد گریه بر او غالب میشد و گاهی نیز اشک ریزان بر گلوی او بوسه میزد. آن صاحب خُلق عظیم در شب معراج وقتی به کربلا رسید شهادت حسین و یارانش را دید. و پس از آن تا پایان عمر از یادآوری آن صحنهها میگریست. و او در این مصیبت تنها نبود، مجاهد از ابن عباس نقل میکند:
روزی هنگامی که در رکاب امیرالمؤمنین علی(ع) عازم صفین بودیم به نینوا نزدیک شط فرات رسیدیم علی(ع) به شدت گریست و گفت پیامبر(ص) مرا خبر داد که به سوی اهل بغی میروی و به سرزمینی میرسی که حسین با هفده نفر از اولاد من و فاطمه (س) در آنجا کشته میشوند نام این سرزمین در آسمانها معروف است به کرب و بلا.
محرم با تمام سوگ و عزایش زیبائیهای خاص خودش را دارد و به قول امالمصائب، بانوی صبر و استقامت حضرت زینب کبری(ع) در کربلا جز زیبایی ندیدیم .
آری، امروز از هر کوچه و خیابانی که میگذریم نشانی از محرم مییابیم. بر سر هر کوچه و خیابان داربستهایی زده شده که بر روی آنها پرچمهای عزاداری امام حسین(ع) و شهدای کربلا، نشان میدهد این مکان، مکان عزاست و باید با احترام وارد آنجا شد.
از چند روز گذشته پیر و جوان با عشق به امام شهیدشان با برافراشتن علمهای حسینی، نصب پرچمها، پارچههای عزاداری و تابلو و بنر برنامههای سوگواری هیاتهای حسینی، کار خود را شروع کردهاند.
برپایی مجالس روضه خوانی در مساجد، تکایا، حسینیهها، منازل و نیز حرکت دستهجات عزادار در سطح شهر از شب اول ماه محرم(دیشب) تا پایان روز عاشورا و در بعضی نقاط تا آخر محرم از جمله آیینهای سنتی عزاداری در شهرها است.
نخستین عزاداران امام حسین(ع)
ای فرزندم به شیعیانم سلام مرا برسان و به آنان بگو، پدرم غریب و دور از وطن و در راه خدا شهید شد او را ندبه کنید و بر او گریه و عزاداری نمایید " این جملهای است که امام حسین(ع) در آخرین لحظات، قبل از شهادت خطاب به فرزندش امام زین العابدین(ع) گفت.
دستور امام بر زمین نماند و از عصر روز عاشورا تا همین امروز، شیعیان شیفته امام حسین(ع) در سالروز شهادت او چون عزادارانی که تازه عزیزی از دست داده باشند گریه و زاری میکنند.
بىشك نخستین كسانى كه در شهادت امام حسین(علیه السلام) به عزادارى پرداختند، اهل بیتِ آن حضرت و بنى هاشم بودند. شروع عزادارى آن حضرت بدون فاصله بعد از شهادت ایشان در سرزمین كربلا بود.
دومین مرحلهاى كه اهل بیت در آن به عزادارى پرداختند و بر عزیزان خویش گریستند تا مردم را به گریه درآوردند; در شهر كوفه بود. اگر چه قاتلان امام حسین(علیه السلام) از مردم این شهر بودند، ولى شیعیان آن حضرت نیز در این شهر مىزیستند و اصولا این شهر از زمان خلافت حضرت على(علیه السلام) مركز تشیع به شمار مىرفت. از این رو، مردم این شهر با دیدن حال اسیران، منقلب شده و اشك از چشمانشان سرازیر شد.
از دیگر مواردى كه اهل بیت(علیهم السلام) در آنجا به عزادارى پرداختند، چهلمین روز شهادت امام حسین(علیه السلام) واقع در سرزمین كربلا بود. آنگاه كه اهل بیت و خاندان امام حسین(علیهم السلام) از شام به سوى مدینه روانه بودند، براى زیارت قبور عزیزان از دست رفته خود، راه خویش را به جانب كربلا كج كردند و هنگامى كه به آن سرزمین رسیدند، با جابر بن عبد الله انصارى صحابى بزرگوار پیامبر(صلى الله علیه وآله) و تعدادى از بنىهاشم كه براى زیارت قبر امام حسین(علیه السلام) به آنجا آمده بودند مواجه شدند. اهل بیت(علیهم السلام)چند روز در آنجا براى آن حضرت و سایر شهیدان كربلا به سوگوارى و نوحه سرایى پرداختند.
یكى از مكانهایى كه بدون فاصله بعد از شهادت امام حسین(علیه السلام)، عزادارى آن حضرت در آنجا برگزار شد، شهر مدینه بود. مدینه كانون تجمع بنى هاشم، خاندان و زنان پیامبر(صلى الله علیه وآله)بود و بخش بزرگى از اهالى آنجا پیرو اهل بیت(علیهم السلام)بودند. در این شهر نخستین بار عزادارى امام حسین(علیه السلام) به وسیله ام سلمه همسرگرامى پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) برگزار شد. بر اساس منابع تاریخى، پیامبراكرم(صلى الله علیه وآله) در زمان خردسالى امام حسین(علیه السلام)، مقدارى از خاك كربلا را كه جبرئیل به آن حضرت داده بود، به جناب ام سلمه سپرد و فرمود: «هرگاه این خاك آغشته به خون شد، بدان كه حسین(علیه السلام) شهید شده است».
ام سلمه بعد از خروج امام حسین(علیه السلام) از مدینه، هر روز به آن خاك مىنگریست، تا اینكه در روز عاشورا مشاهده كرد كه آغشته به خون شده است. از این رو صدایش را به گریه بلند كرد، تا زنان مدینه صداى او را شنیدند اطرافش جمع شدند و با او گریستند.
دومین بارى كه گریه بر امام حسین(علیه السلام) مدینه را فرا گرفت، هنگامى بود كه خبر شهادت امام حسین(علیه السلام) به وسیله قاصد یزید به والى مدینه رسید. این خبر به طور رسمى در شهر مدینه اعلام شد و مردم از این حادثه آگاه شدند.
بار سومى كه اهل بیت(علیهم السلام) و نیز مردم مدینه، به عزادارى امام حسین(علیه السلام) پرداختند، هنگام ورود آنان به مدینه، در بازگشت از كربلا بود.
عزادارى امام حسین(ع) در عصر ائمه(ع)
در عصر امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) - كه دولت اموى رو به ضعف گذارده بود و در نهایت به وسیله نیروهاى عباسیان برافتاد دولت عباسى كه تازه روى كار آمده بود و هنوز مخالفتش را با شیعیان و خاندان پیامبر(صلى الله علیه وآله) بروز نداده بود، مسئله عزادارى امام حسین(علیه السلام)به عنوان یك مراسم دینى سالیانه رواج یافت. اگر چه با قدرت گرفتن عباسیان و مخالفت شدید آنان با شیعیان و مظاهر تشیع، عزادارى امام حسین(علیه السلام) نیز از گسترش بازماند، حتى متوكّل عباسى قبر امام حسین(علیه السلام) را خراب كرد و از زیارت قبر آن حضرت جلوگیرى نمود.
امام رضا(علیه السلام) نیز در تمام دهه محرّم محزون و غمگین بود و مجلس عزادارى و مرثیه سرایى ترتیب مىداد و اگر شاعر یا مرثیه سرایى حضور داشت، مىفرمود، اشعارى در مرثیه امام حسین(علیه السلام) بسراید و در غیر این صورت خودش مصائب جدش را ذكر مىكرد و مىگریاند.
عزادارى در عصر آل بویه
یكى از مهمترین مراحل عزادارى امام حسین(علیه السلام)، بعد از قدرت یافتن سلسله آل بویه در قرن چهارم هجرى مىباشد كه اوج گسترش تشیع است. در این قرن حكومتهاى شیعى چون، علویان طبرستان، زیدیان یمن، حمدانیان در شمال عراق، فاطمیان در مصر و آل بویه در عراق و ایران به روى كار آمدند. عزادارى امام حسین(علیه السلام) براى نخستین بار در این قرن، در قلمرو و حكومت آل بویه و تحت حمایت آنان به صورت علنى و عمومى در كوچه و بازار برگزار شد.
از جمله مناطقى كه در قرن چهارم و پنجم در آنها نسبت به شیعیان و مظاهر و شعائر آنان، مثل عزادارى عاشورا سخت گیرى شدید وجود داشته، منطقه ایران و قلمرو حكومت غزنویان و سامانیان بود.
عزادارى امام حسین(علیه السلام) در عصر صفوى
بىشك در عصر صفوى مراسم عزادارى و سوگوارى امام حسین(علیه السلام) وارد مرحله جدیدى شد. شاهان صفوى نه تنها خود، شیعه و به غایت، علاقمند به خاندان پیامبر(صلى الله علیه وآله)بودند، بلكه خود را ملزم به ترویج مكتب اهل بیت(علیهم السلام) و اشاعه مذهب شیعه مىدانستند; یاد و ذكر شهادت امام حسین(علیه السلام) كه یكى از شعائر و نمودهاى مهم تشیّع مىباشد، در این عصر به رشد و شكوفایى چشمگیرى رسید و تقریباً به مرحله تكامل خود پا نهاد.
در این عصر عزادارى امام حسین(علیه السلام) به تمام مناطق قلمرو حكومت صفویان، حتى روستاها نیز كشیده شد. در حالى كه قبل از آن در برخى از مناطق كه متعصبان اهل سنت چون، اصفهان در اكثریت بودند، برپایى این مراسم میسر نبود.
از سوى دیگر زمان سوگوارى افزون بر دهه محرم و عاشورا ماه صفر و ماه رمضان كه اوقات شهادت و رحلت سایر معصومان(علیهم السلام) در آنها واقع شده، گسترش یافت در حالى كه پیش از این گزارشى از سوگوارى شیعیان در سایر روزها، غیر از روز عاشورا وجود ندارد. البته از عصر امام صادق(علیه السلام) شیعیان عراق در روزهایى غیر از عاشورا نیز كه روایاتى در فضلیت زیارت امام حسین(علیه السلام) در آن روزها وارد شده در كربلا و كنار قبر آن حضرت به عزادارى مى پرداختند.
شكل عزادارى امام حسین(علیه السلام) در عصر صفوى
عصر صفوى با توجه به شكلگیرى حكومت شیعى در ایران وارث آداب و رسوم و میراث فرهنگىِ پیشین تشیّع بود. از جمله آنها اشكال و سوگوارى امام حسین(علیه السلام) بود. از سوى دیگر این عصر را مىتوان مرحله اوج گیرى عزادارى امام حسین(علیه السلام)دانست. اگر چه سیر تكامل آن در این دوره كامل نشد، ولى مىتوان گفت: شكل تكامل یافته امروزى سوگوارى عاشورا و محرم، به شكلى ریشه در عصر صفوى دارد. 1. روضه خوانى، 2.دسته هاى سینه زنى، 3. تعزیه و شبیه خوانى
هیاتهای قدیمی تهران
عزاداری برای خامس آلعبا(ع) در بین ایرانیان پیشینهای دیرینه دارد. تلاش برای اقامه عزا در ایام سوگواری آلالله خالصانهترین و مردمیترین حرکتی است که در طول تاریخ ایران اسلامی تداوم یافته و در سیر تداوم تاریخی خود ضمن ایجاد تشکلهای مذهبی، تنوع و تحولی عمیق یافته است.
ایجاد هیئتهای مذهبی یکی از دستاوردهای عشقورزی شیعیان و ایرانیان به ساحت مقدس سلطان مملکت عشق، حسین(ع) است. این تشکلهای دینی ـ مدنی علاوه بر اقامه عزا برای اهل بیت(ع) در نشر و ترویج دانش دینی و نیز تحولات سیاسی کشور هم مؤثر بودهاند. یکی از این تشکلهای دینی، هیئت بنیفاطمه است که سابقهای نود ساله در ترویج شعایر دینی دارد. امروزه نیز در میان هر کوچه و خیابان شاهد برپایی مراسم و وجود یک هیات یا نکیه هستیم.
البته در میان هیات قدیمی تهران میتوان به هیئتهایی همجون، اتفاقیون، پیرعطا، محبان الزهرا(کفاش)، ابوالفضلیان، مکتب تشیع، فاطمیون، عباسیه همدانیها، قاسم بن الحسن(ع)، بنالزهرا(قنات آبادیها) اشاره کرد. اکثر این هیئتها سابقهای بیش از 90 سال در عزاداری امام حسین(ع) دارند.
برنامه هیئتهای مذهبی در دهه اول محرم
1-هیئت حسین جان (مسجد ارک)
زمان: از نماز مغرب و عشا
مکان:خیابان خیام شمالی چهار راه گلوبندک ، خیابان 15خرداد میدان ارک مسجد ارک تهران
سخنران و مداح: حجت الاسلام قاسمیان-حاج منصور ارضی
2-هیئت صنف لباس فروشها
زمان: بعد از نماز صبح
مکان: خیابان سعدی ، چهارراه مخبر الدوله
سخنران و مداح:حجت الاسلام ثمری-حاج منصور ارضی
3-مهدیه امام حسن مجتبی(ع)
زمان: بعد از نماز صبح
مکان: خیابان آزادی، بعد از پل یادگار امام، بسیج غرب تهران(مقداد) حسینیه و مهدیه امام حسن(ع)
سخنران و مداح: حجت الاسلام سید مهدی حائری حاج سعید حدادیان
4-هیئت مکتب الزهرا(س)
زمان: از ساعت 19:30
مکان: خیابان 17 شهریور، نرسیده به میدان خراسان، خیابان عجب گل، حسینیه پیروان حضرت مهدی(عج)
سخنران و مداح: حاج محمدرضا طاهری، کربلایی حسین طاهری
5-هیئت موج الحسین(ع)
زمان:از ساعت 21
مکان: خیابان 17 شهریور بعد از بلوار قیام حسینیه موج الحسین(ع)
سخنران و مداح: آیت الله صدیقی، حاج حسین سازور
6-هیئت رایة العباس(ع)
زمان: سه ساعت قبل ازنماز مغرب
مکان: فرمانیه، چیذر، امامزاده علی اکبر علیه السلام، حسینیه امامزاده علی اکبر علیهالسلام
سخنران و مداح: حجت الاسلام دارستانی، حاج محمود کریمی
7- مسجد جامع حضرت قاسم بن الحسن(ع)
زمان: بعد از نماز مغرب و عشا
مکان: اتوبان امام علی(ع)- تقاطع اتوبان محلاتی(آهنگ)- مسجد جامع حضرت قاسم بن الحسن(ع)
سخنران و مداح: حجت الاسلام موسوی هوائی حاج حسین شمسایی
