ناکارآمدی جرایم رانندگی در کاهش تصادفات جاده‌ای

به گزارش خبرنگار اجتماعی برنا در کتاب‌های راهنمایی جهانگردان این عبارت هشدار آمیز به‌چشم می‌خورد «مراقب رانندگی خطرناک ایرانیان باشید».

به نظر می آید محتوای جمله حرف درستی باشد هر چند که بسیار تلخ است. وقتی سرهنگ هاشمی، رئیس پلیس راهنمایی و رانندگی تهران، اعلام می‌کند که جریمه‌های رانندگی یك روز تهران با تعداد جریمه‌های رانندگی یك سال اروپا (یعنی یك قاره) برابری می‌كند.

حال این سئوال پیش می‌آید که مردم ایران با آن پیشینه درخشان تاریخی و صاحب تمدن چرا در قوانین راهنمایی و رانندگی بی مبالاتند.

متاسفانه  شرایط جاده‌ها مناسب نیست. کیفیت خودروها ایمنی کافی را ندارند. از سوی دیگر قوانین راهنمایی و رانندگی به اندازه کافی بازدارنده نیستند.

سرهنگ هاشمی، با اشاره به ضعف قوانین و نبود بازدارندگی فردی به عنوان 2 عامل مهم در شكل‌گیری این وضعیت گفت: ما باید كنار هر تابلوی راهنمایی یك مامور بگذاریم و در كنار هر چراغ چند مامور تا از تخلفات جلوگیری كنند.

وی معتقد است: متاسفانه قانون‌شكنی و قانون‌گریزی در رانندگی ما بیداد می‌كند و مقاومت‌ها برای اجرای قوانین بالا است.

پلیس راهور ناجا به عنوان متولی اصلی سر و سامان دادن وضعیت جاده‌های کشور همواره قوانین راهنمایی و رانندگی را به اندازه کافی بازدارنده نمی‌داند.

بلغاری حقوق دادن و استاد دانشگاه نیز با تاكید بر این‌كه لایحه مذكور كه پس از 7 سال به تصویب كمیسیون حقوقی قضایی مجلس رسیده است. و به دلیل تغییرات صورت گرفته در آن دیگر كارایی لازم را ندارد.

وی با اشاره به قانون افزایش جرایم كه در سال 83 به اجرا درآمد، می‌گوید: افزایش جرایم كه در سال 83 پس از مطالعات دقیق كارشناسی و مطالعه تطبیقی با سایر كشورها آغاز و در 3 مرحله برابر مصوبه هیئت وزیران اجرا شد، در سال اول بر اساس آمار پلیس راهنمایی و رانندگی با كاهش 30 درصدی تخلفات رانندگی مواجه شد. 

پس از گذشت چند سال که اثرات مثبت نسبی این لایحه در وضعیت راننده گان و کاهش تخلفات دیده شد پس از چهار دهه و روند مداوم افزایش تلفات رانندگی در سال 84 به 28 هزار نفر در سال رسید. از این رو پلیس راهنمایی و رانندگی تصمیم به بررسی و ارائه قوانین جدید به مجلس گرفت. قانونی كه پس از چند سال بررسی در مجلس و چكش كاری بالاخره اسفند سال 89 برای اجرا به پلیس راهور ابلاغ شد.

قانون قبلی راهنمایی و رانندگی مصوب 1353 بود و آشکار بود که پس از گذشت 40 سال از تصویب آن قانون دیگر جوابگوی وضعیت امروز رانندگان و جاده‌های کشور نبود. 

دراردیبهشت 90 که قانون جدید راهنمایی و رانندگی درکشور به اجرا درآمد. همه انتظار داشتند به یکباره معجزه شود و دیگر ما شاهد آمار بالای تصادفات و تلفات جاده ای نباشیم.

مرحله نخست اجرای قانون جدید راهنمایی و رانندگی که محاسبه امتیازهای منفی برای رانندگان متخلف بود، از اردیبهشت ماه سال 90 گذشته آغاز شد.

افزایش نرخ جریمه‌ها نیز مرحله بعدی این قانون بود که از اول دیماه سال ۹۰ آغاز شد. 

همچنین قانون جدید راهنمایی و رانندگی در كاهش تخلفات بسیار موثر بود، سردار مومنی در این زمینه گفته بود: اجرای قانون جدید راهنمایی و رانندگی در كاهش تصادفات و تخلفات حادثه ساز و تعداد تلفات و مصدومان حوادث جاده ای نقش مهم داشت.

وی ادامه داد: از زمان اجرای قانون فوق در  دهم اردیبهشت ماه سال 90 تاكنون شاهد بهبود وضعیت رانندگی در كشور از جمله محورهای مواصلاتی هستیم و تخلفات حادثه سازی مانند انحراف به چپ و حركت در شانه‌های خاكی در جاده‌ها كمتر انجام می‌شود.

البته مومنی به این قانون انتقاداتی را نیز وارد دانست و گفت: در قانون جدید پیشنهاد شده كه هر سه سال 10درصد به میزان جریمه‌ها افزوده شود. وی اظهار کرد: اگر ضریب تورم را هم در نظر بگیریم می‌بینیم كه افزایش 10درصدی جریمه‌ها تناسبی با افزایش جریمه‌ها ندارد.

سردار مومنی گفت: در كشورهای منطقه و همسایه نیز چنین جریمه‌هایی وجود نداشته و قوانین بازدارنده‌تری دارند.

همچنین مشاور عالی شهردار تهران مهرداد تقی‌زاده در امور حمل‌ونقل و ترافیک درباره اثرات افزایش مبلغ جرایم رانندگی گفت: افزایش میزان جریمه‌ها و تشدید برخورد با جرایم رانندگی در کاهش تخلفات ترافیکی تاثیر داشته است.


در مرحله بعدی اجرای این قانون مقرر شد از ابتدای تابستان 90 با هشت تخلف حادثه ساز از جمله عدم استفاده از کمربند کلاه ایمنی، سرعت غیرمجاز، سبقت غیرمجاز و انجام تخلفات حادثه‌ساز به طور جدی برخورد ‌شود.

بر اساس این برنامه رانندگانی که به تذکرهای پلیس راهنمایی و رانندگی در این مدت توجه نکردند و در گروه رانندگان پر خطر قرار دارند از رانندگی محروم می‌شوند.

شرح میزان فاجعه رانندگی ایرانی‌ها
سالانه 50 میلیون قبض جریمه برای رانندگان متخلف كشور صادر می‌شود. فقط 22 درصد از رانندگان متخلف پس از اعمال قانون تخلف خود را می‌پذیرند و 78 درصد از طریق 4 روش توهین، تطمیع، تهدید یا چانه‌زنی درصدد توجیه تخلف خود و برخورد با مامور راهنمایی و رانندگی برمی‌آیند. 23 هزار كشته تصادفات رانندگی كشور با تلفات یك جنگ برابری می‌كند و گاه كشته‌های یك‌سال حوادث رانندگی آن به اندازه 10 سال یك كشور اروپایی است و صدها اتفاق ناخوشایند دیگر.

وضعیت ایران در بین چند کشور نمونه اروپایی و آمریکایی

این‌ها آمار ناخوشایندی از وضعیت رانندگی و فرهنگ حاكم بر آن در كشورمان است.

مقایسه قوانین در ایران با اروپا
در سیستم جریمه‌ای قوانین كشورهای اروپایی 3 نوع مجازات در برابر تخطی از قانون مطرح شده است: به ترتیب توسط پلیس، مردم یا اجتماع و در نهایت قوانین و دادگاه؛
در این روزها انواع جریمه به شكل محدودیت آزادی فرد یا زندانی شدن، جریمه نقدی به صورت روزانه، باطل شدن گواهینامه و در نهایت جریمه‌هایی كه منزلت و جایگاه اجتماعی فرد را تهدید می‌كند، اعمال می‌شود.

محمد بلغاری حقوق‌دان و مدرس دانشگاه با اشاره به قوانین و مقررات سختگیرانه‌ای كه در بیشتر كشورهای پیشرفته دنیا برای كنترل تخلفات حادثه‌ساز رانندگی و كاهش رشد تصادفات و كشته‌ها و مجروحان در صحنه اعمال می‌شود، می‌گوید: در كشورهایی مانند كانادا و آمریكا رانندگانی كه مرتكب تخلفات حادثه‌ساز رانندگی از جمله سرعت و سبقت غیرمجاز، لایی كشیدن، مصرف مشروبات الكلی و عبور از چراغ قرمز می‌شوند، خودروی آن‌ها در پاركینگ متوقف و راننده متخلف نیز برای اعمال قانون به مراجع قضایی معرفی می‌شود.

محمد بلغاری ادامه می‌دهد: تشخیص این‌كه راننده متخلف از بیماری ذهنی و روانی برخوردار است، كنترل اعتیاد و تست استفاده از داروهای روانگردان، كنترل بیماری‌های روانی و در نهایت ابطال و توقیف گواهینامه از عمده مواردی است كه پس از تنظیم گزارش پلیس درباره آن تصمیم‌گیری می‌شود و در برخی كشورها این كار به عهده دادگاه و مراجع قضایی است. به طور مثال در كانادا تصمیم‌گیری درباره نحوه برخورد با رانندگان متخلف به عهده مراجع قضایی است و در كشور ما پلیس راهنمایی و رانندگی این مسوولیت را به عهده دارد. به اعتقاد این كارشناس، عدم سختگیری پلیس در برخورد با متخلفان از یكسو و عدم بازدارندگی كافی جرائم راهنمایی و رانندگی، میل به تخلفات را در میان رانندگان كشورمان افزایش داده و انجام تخلف را به صرفه كرده است.

متخلفان در فهرست بیماران روانی‌ سوئیس
در این كشور، راننده‌ای كه تعداد تخلفات رانندگی‌اش از حد مجاز تعیین شده در سال بیشتر باشد به عنوان یك بیمار روانی از رانندگی محروم می‌شود.

آمریکا
در آمریكا نیز چنانچه راننده‌ای مرتكب تخلفات حادثه‌ساز رانندگی همچون سرعت بیش از حد مجاز و حركات بی‌‌پروا و خطرناك هنگام رانندگی شود یا حتی یك بار در طول دوره آزمایشی دریافت گواهینامه خود مرتكب تخلف شود، گواهینامه‌اش به مدت 60 روز و چنانچه در حال غیرعادی رانندگی كرده باشد، به مدت 90 روز معلق می‌شود.

نیوزیلند و جریمه‌های 20 هزار دلاری
راننده‌ای كه در نیوزیلند پس از مصرف مشروبات الكلی اقدام به رانندگی كرده و تصادفی منجر به جرح یا فوت را رقم زده است، بین 10 هزار تا 20 هزار دلار معادل 10 تا 20 میلیون تومان جریمه نقدی همراه یك سال محرومیت از رانندگی و حبس حداكثر 2 سال را متحمل می‌شود.

سرعت غیرمجاز در نیوزیلند 28 روز توقیف گواهینامه و جریمه نقدی 630 دلاری را برای راننده متخلف به همراه دارد. راندن خودروی دارای نقص فنی برای راننده متخلف حداكثر 2 هزار دلار جریمه دارد.

جریمه 1000 پوندی سرعت غیرمجاز در انگلیس
در انگلیس جریمه 5000 پوندی (معادل 8 میلیون و 200 هزار تومان) همراه مجازات حبس پیش روی آن دسته از رانندگانی قرار می‌گیرد كه حداكثر ظرف 24 ساعت از وقوع تصادف، اقدام به فرار از گزارش كردن تصادف به پلیس می‌كنند.
گریختن از صحنه تصادف در انگلیس علاوه بر جریمه 5000 پوندی مجازات حبس حداكثر 6 ماهه را مشمول خود می‌كند. علاوه بر این، سرعت غیرمجاز نیز در انگلیس جریمه 1000 پوندی را در پی دارد.

جریمه 1200 دلاری سرعت غیرمجاز در نیویورك
در نیویورك داشتن سرعت غیرمجاز هنگام رانندگی 45 تا 600دلار جریمه دارد و اگر این تخلف در حوالی مدارس انجام شود مشمول 90 تا 1200 دلار جریمه می‌شود.

نبستن كمربند ایمنی در نیویورك 50 دلار جریمه و نبستن كمربند ایمنی مخصوص كودكان 25 تا 100 دلار جریمه دارد. استفاده از تلفن همراه در حین رانندگی، رعایت نكردن فاصله مجاز از خودروی جلو، سرپیچی از دستورهای پلیس، خرابی چراغ‌ها و تخلفات موتورسیكلت در زمره تخلفاتی در نیویورك هستند كه مشمول جریمه‌های 100‌دلاری می‌شوند.

کویت
گاهی به قوانین ترافیكی در كشور همجوار، كویت نشان می‌دهد اگر راننده‌ای برای 4 بار دچار تخلف استفاده از خودروی شخصی برای حمل‌ونقل عمومی شود، مجوز رانندگی‌اش به مدت یك‌سال توقیف می‌شود.

امارات
جریمه سرعت غیرمجاز در امارات عربی متحده برابر 200 درهم، در انگلیس حداكثر 1000 پوند، در میشیگان برابر 75 تا 120 دلار و در نیویورك 45 تا 600 دلار است.

توقیف یكساله گواهینامه در آلمان
در آلمان وقتی پلیس راننده‌ای را شناسایی می‌كند كه با سرعت غیرمجاز می‌راند نه‌تنها وی را جریمه می‌كند، بلكه اعتبار گواهینامه‌اش را به مدت یك سال لغو می‌كند. در این كشور فقط كافی است راننده‌ای طی 2 سال، یك بار مرتكب هر كدام از 3 تخلف عبور از چراغ قرمز، سرعت غیرمجاز و رعایت نكردن فاصله مناسب با خودروی جلویی شود تا گواهینامه رانندگی وی باطل گردد.

حکم شرعی تخلف از قوانین راهنمایی و رانندگی
آیت الله مکارم شیرازی با بیان این‌که از نظر شرعی آن‌هایی که در تصادفات مقصر هستند مسئولیت غیرقابل انکاری دارند و کسی که از قوانین و مقررات فرار کند مرتکب تخلف شده است و ارتکاب تخلفات جایز نیست و حرام است.

حال به نظر می‌رسد بازدارنده نبودن مجازات‌ها، برخورد یكسان قانون با فردی كه بارها به دلایل یكسانی توبیخ شده است با افرادی كه یك‌بار یا بندرت مرتكب تخلفات رانندگی می‌شوند، از جمله مشكلات و كاستی‌های قوانین در كشور ماست.

وضعیتی كه برای بهبود معضلات رانندگی ریز و درشت آن، علاوه بر ضرورت بازنگری جدی در قوانین راهنمایی و رانندگی و به‌روز كردن آن‌ها، نیازمند ارتقای جدی فرهنگ رانندگی در كشورمان است.

درحالی که اگر دولت برابر قانون برنامه چهارم توسعه به تکلیف قانونی خودمبنی بر افزایش و توسعه ناوگان حمل و نقل شهری(مترو واتوبوس) ازیک‌طرف و راه اندازی و تکمیل شبکه اینترنتی (دولت الکترونیک ) درسطح همه ادارات ازسوی دیگر و آموزش همگانی شهروندان برای استفاده ازاین سیستم ازطریق رسانه‌های گروهی ازطرف دیگر اهتمام می‌ورزید، اکنون ناگزیراز افزایش مجازات‌های رانندگی نبود.

از طرف دیگر درقانون برنامه پنج ساله چهارم توسعه،دولت مکلف شده بودکه تاپایان برنامه یادشده سیستم خدمات اینترنتی(دولت الکتترونیک)را در سطح فراگیر در کل سازمانها و ادارات دولتی و خدماتی گسترده و فعال نماید.

قوانین فعلی راهنمایی و رانندگی با شرایط امروز اجتماع سازگاری ندارد. هدف از لایحه اخذ جرایم رانندگی ایجاد انضباط رانندگی است و مجازات و جریمه تنها برای جلوگیری از ارتکاب تخلف است.

در چنین شرایطی عوامل موثر در بروز وضعیت ناخوشایند فعلی همه دست به دست هم می‌دهند و در تركیب با هم، نظام متشنجی را پدید می‌آورند كه شاید كمترین پیامدهای آن خسارت‌های مالی و بیشترین خسارات آن آمار بالای ارتكاب تخلفات توسط رانندگان كشورمان، 23 هزار كشته تصادفات رانندگی در سال، بی‌سرپرست شدن 70 درصد خانواده كشته‌های تصادفات رانندگی، بیماری‌های روحی و روانی برای بازماندگان آن‌ها و از همه بدتر، چهره نه‌چندان مطلوب به تصویر كشیده شده از فرهنگ رانندگی در كشورمان باشد.