گلوی خشک زاینده رود در انتظار قطره های حیات

به گزارش خبرنگار اجتماعی برنا این روزها خشکی زاینده رود تصویر ناخوشایندی است که بسیاری از کارشناسان محیط زیست را به فکر راه حل گذار از بحران خشک شدن زاینده رود انداخته است.



زاینده‌رود یا زنده‌رود به معنی دهنده‌زندگی، بزرگترین رودخانه فلات مرکزی ایران است که از کوه‌های زاگرس مرکزی سرچشمه گرفته و در کویر مرکزی ایران به سمت شرق حدود ۲۰۰ کیلومتر پیش می‌رود و در نهایت به مانداب گاوخونی می‌ریزد.

حوزه رودخانه زاینده‌رود ۴۱،۵۰۰ کیلومتر مربع است . برآورد می‌شود جریان آب این رودخانه در مطلوب‌ترین شرایط ۱،۲ کیلومترمربع در سال و یا ۳۸ مترمکعب در ثانیه است. درحال حاضر برای آبیاری زمین‌های کشاورزی استان اصفهان از سدهای آبیاری که بدین منظوراحداث گردیده استفاده می‌شود. با اتمام تونل سوم و انتقال آب در طرح بهشت‌آباد پیش بینی می‌شود استان کرمان هم از استفاده کنندگان آب رودخانه زاینده‌رود خواهد بود. در اسفند ماه سال ۱۳۹۱ عده‌ای از کشاورزان شرق استان اصفهان به انتقال آب این رود به سایر استان‌های شرقی ایران اعتراض کردند. 

طرح بهشت‌آباد
طرح بهشت‌آباد عنوانی است که برای انتقال آب از منطقه زاگرس به فلات مرکزی ایران به کار برده می‌شود. این طرح در سال ۸۴ توسطِ مجلس کد اجرایی خورد اما با روی کار آمدنِ دولتِ نهم متوقف شد. تخصیص اولیه طرح، انتقال حدود ۱ میلیارد متر مکعب آب در دولتِ هشتم بود که در مطالعاتِ اخیر در دولت دهم به ۵۸۰ میلیون متر مکعب کاهش یافت. این طرح اخیرا توسط مشاورین فرانسوی و اتریشی ارزیابی گشته است. هدف این طرح رفع کمبودِ آبِ آشامیدنی و صنعتیِ استانهای اصفهان، یزد، کرمان و چهارمحال بختیاری است. این طرح شامل احداث سد ذخیره‌ای-مخزنی به ارتفاع حدود ۱۸۰ متر در محل تقاطع رودخانه‌های کوهرنگ و بهشت آباد است. حجم مخزن این سد حدود ۱میلیارد و ۸۰۰میلیون متر مکعب است. این سد آب بهار و زمستانه این دو رودخانه را تنظیم می‌کند. البته پیش از رسیدن آب به فلات مرکزی سهمِ استان‌های خوزستان و چهارمحال بختیاری داده خواهد شد. مهندس ممتازپور مدیر طرح انتقال آب بر آن است که انتقال آب با در نظر گرفتنِ تامین نیاز بالادست رودخانه در استانهای چهارمحال بختیاری و خوزستان انجام خواهد شد و هیچ تاثیر منفی به شکل معناداری در پی نخواهد داشت. این در حالی است که در سه کیلومتری سد یک رودخانه ده متر مکعب در ثانیه‌ای یعنی ۳۰۰میلیون متر مکعبی به رودخانه بهشت آباد منتقل می‌شود و ده کیلومتر بعد نیز یک رودخانه بزرگتر وارد می‌شود. به گفته وی در این طرح تمام مصارف فعلی و آتی استان چهارمحال بختیاری تا نیم قرن آینده در نقطه‌ای که سد زده می‌شود پیش بینی شده است. از آنجا که متوسط میزان آب رودخانه کارون ۳۰میلیارد متر مکعب است برداشت نزدیک به نیم میلیارد متر مکعب تاثیر منفی معناداری بر کارون نخواهد گذاشت. همچنین درحالیکه کل سفره‌های آب زیرزمینی این منطقه در عمق حداکثر ۱۰۰ متری زمین است بیش از ۹۵ درصد طول تونل در عمق بیش از ۴۰۰ متری سطح زمین است و از منطقه زمین شناسی تقریبا غیر قابل نفوذ است و در نتیجه این طرح فاقد عوارض منفی زیست محیطی است. لازم به ذکر است که سالیانه تنها نزدیک به ۲میلیارد و ۶۰۰میلیون مترمکعب آب از شهرستان سمیرم واقع در جنوب استان اصفهان پس از گذر از استانهای کهگیلویه و بویر احمد و چهارمحال بختیاری به رودخانه کارون می‌ریزد. 



بناهای تاریخی اصفهان و تهدید خشکسالی
طی ۹ ماهی که از خشک شدن زاینده رود می گذرد، کارشناسان حوزه های مختلف هشدارهایی در مورد تاثیرات خشکی رودخانه در زمینه های مختلف دادند. در این بین به گفته فعالان و کارشناسان میراث فرهنگی، نه تنها خشکی رودخانه زاینده رود پل‌های تاریخی و بخصوص سی و سه پل را در معرض خطر قرار داده است، بلکه کاهش سطح آب سفره های زیرمینی و افزایش سطح تبخیر از جداره های بناها، سایر آثار را نیز در دراز مدت با مشکل روبه رو می سازد.

بناهای تاریخی اصفهان به واسطه نوع ملات به کار رفته در آن، همگی با آب پیوندی دیرینه دارند و قطع شدن آب در شهر اصفهان و کاهش آب های زیرزمینی به این بناها لطمه جدی می زند.

نیاز بی‌رویه بخش کشاورزی، عامل خشکی زنده‌رود
در این زمینه، محمد درویش متخصص محیط زیست وی افزود: آمارها نشان می دهد آنچه در حقیقت باعث خشک شدن زاینده‌رود شد، نیاز بی‌رویه بخش کشاورزی استان اصفهان به آب زاینده‌رود است. درویش با بیان اینکه میزان راندمان آب در استان اصفهان پایین است افزود: بخش کشاورزی در استان اصفهان سالیانه در ازای مصرف ۵٫۵ میلیارد متر مکعب آب، ۵ میلیون تن محصول تولید می کند، یعنی در ازای هر متر مکعب آب حدود ۹۰۰ گرم ماده غذایی خشک تولید می کند در حالی که این مقدار در فرانسه ۳ کیلوگرم و حد نرمال آن ۱٫۵ کیلوگرم است. وی تصریح کرد: اگر بخواهیم خشک شدن رودخانه در سال آینده تکرار نشود باید سیستم های آبیاری را به آبیاری تحت فشار و گلخانه ای تغییر دهیم تا راندمان آب دهی افزایش یابد که این کار با توجه به پتانسیل های علمی شهر اصفهان دور از دسترس نیست.

این متخصص محیط زیست با بیان اینکه “باید وابستگی معیشتی به آب زاینده رود در استان اصفهان کاهش یابد” تصریح کرد: این وابستگی باید به سمت معیشت هایی برود که آب کمتری از رودخانه را مصرف می کنند و فعال کردن توریست، اکو توریست و استفاده از انرژی خورشیدی و در کنار آن افزایش راندمان آب در بخش کشاورزی گزینه های پیشنهادی در این زمینه است.

تعهدات جهانی ایران و لزوم جلوگیری از خشك شدن زاینده رود:
دادخواه (یکی از وکلای پرونده خشکی زاینده‌رود) می گوید: «ایران در قبال زاینده‌رود و مشکلاتی که در سال‌های اخیر در اثر خشکی آن به وجود آمده بر اساس دو کنوانسیون رامسر و وین، تعهدات جهانی دارد.» یکی از علل خشک‌شدن زاینده‌رود، علاوه بر سدسازی‌ها، عدم رعایت قانون در حفر چاه‌ها در حاشیه رودخانه زاینده‌رود و همچنین پمپاژ آب به صورت غیرمجاز و در ادامه آن عدم پرداخت حق‌آبه کشاورزان می‌داند و اعتقاد دارد که مسئولان خشک شدن رودخانه باید در مقابل کنوانسیون رامسر وپروتکل الحاقی به کنوانسیون رامسر از سوی شورای نگهبان پاسخ دهند.

دلایل خشكی زاینده‌رود
دلایل خشكی زاینده‌رود به دو دسته تقسیم می‌شود. نخستین دلیل كمی بارش در حوضه آبریز زاینده‌رود كه ارتفاعات زردكوه و فریدون‌شهر و بالادست اصفهان را شامل می‌شود. از دلایل دیگر انتقال آب از حوضه زاینده‌رود به خارج از حوضه را می توان نام برد.
1-جمعیت های شهری و روستایی نیاز مصارف شرب، بهداشت و غیره
2- توسعۀ شهرها و نیاز به فضای سبز
3- ایجاد صنایع مصرف کننده و آلوده کنندۀ آب
4- توسعۀ کشاورزی
عوامل دیگری نیز مزید بر علت شده اند، مانند:
1- انتقال آب به یزد
2- انتقال آب به کاشان
3- اجازه پمپاژ از رودخانه توسط آب منطقه ای اصفهان
4- و مهم تر از همه اجازۀ پمپاژ از بالادست رودخانه توسط شرکت آب استان چهارمحال و بختیاری

دکتر سید مرتضی سقائیان نژاد و رئیس شورای شهر اصفهان با ابزار تاسف از خشک شدن رودخانه زاینده رود، اهمیت و نقش این رودخانه در تنظیم اکوسیستم منطقه و حساسیت مدیریت شهر و استان در این زمینه را یادآور شد.

رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان نیز مشکلات خشکسالی و خشک شدن رودخانه زاینده رود برای شهر و شهروندان راتشریح کرد و بر اصلاح قوانین و خط مرزی استانها اصفهان و چهار محال بختیاری ،جلو گیری از برداشتهای بی رویه از حوزه زاینده رود تاکید کرد.

اسماعیل کهرم استاد محیط زیستنیز در زمینه خشک شدن زاینده رود می‌گوید: انتقال آب از استان اصفهان به یزد به منظور رفع خشكی یزد تنها باعث خشك شدن اصفهان شده است. و در ادامه با اشاره به مشكل كمبود آب یزد می افزاید كه یزد سالیان دراز است كه با خشكی دست و پنجه نرم میكند و توانسته با استفاده از قنات های خود این مشكل را برطرف كند. قنات هایی كه به گفته یكی از كارشناسان میراث فرهنگی قادرهستند یزد را جهانی كنند.

 جدول ذخیره آب زاینده رود

برآورد مصارف بخش های مختلف در سال آبی و مقایسه آن با سال های معمولی

نیازهای شرب و صنعت در حوضه ِ زاینده رود مرتب رو به افزایش است.

 جدول پیش بینی مصارف توسط شرکت آب منطقه ای اصفهان