پیشران علم و فناوری در کشور باید صنایع بزرگ باشند

معاون سیاست‌گذاری و ارزیابی راهبردی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری در تور علمی و کارگاه دیپلماسی علم و فناوری گفت: اولویت معاونت علمی تقسیم کار، هم افزایی و هماهنگی میان نظامهای مختلف برای تحقق اقتصاد دانش بنیان است.

به گزارش سرویس علمی و فناوری خبرگزاری برنا، دکتر سیدسپهر قاضی نوری، معاون سیاست‌گذاری و ارزیابی راهبردی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، در تور علمی و کارگاه دیپلماسی علم و فناوری که در پارک فناوری پردیس معاونت علمی، ویژه سفرا و رایزنان اقتصادی برگزار شد، درباره چیستی اقتصاد دانش بنیان، راهبردهای تحقق و نقش آن صحبت‌هایی ارائه کرد.

وی با طرح این سوال که اقتصاد دانش بنیان چه چیزی نیست؟ گفت: در این عرصه یک دسته بندی وجود دارد: اقتصاد مبتنی بر منابع، مبتنی بر کارایی و مبتنی بر نوآوری. جایگاه ما را در گذار از مرحله اول به دوم تشخصی می‌دهند. نکته اول این است که اقتصاد دانش بنیان یک چیز ثابت نیست. برای هر دسته از کشورها یک معنا دارد. ممکن است یک سری از کشورها که در مرحله آخر هستند تاکید بیشتر بر روی‌های تک باشد. برای کشورهایی مثل ما همین که فناوری برتر را دارد صنایع سنتی یا کشاورزی کنیم.

قاضی نوری همچنین بیان کرد: اقتصاد دانش بنیان یک چیز لوکس نیست که ما تنها به دنبال خروجی‌هایی مثل مقاله، پنتت یا عده ای دانشمند در آزمایشگاه‌ها برای آن باشیم. فرآیند مهم است. ما باید نظام سازی‌هایی بکنیم تا به هدف خود برسیم. مقاله و پتنت خروجی نیستند، فقط راهی برای رساندن ما به هدف اقتصادی هستند.

وی افزود: اقتصاد دانش بنیان عمدتاً در شرکت‌های کوچک اتفاق نمی‌افتد. موتور محرک این اقتصاد در صنایع بزرگ است. یک صنعت بزرگ باید راه بیافتند و زنجیره چند هزارتایی از شرکت‌ها را با برند بزرگی که دارد و یکپارچگی که ایجاد می‌کند به دنبال خود بکشد.

اقتصاد دانش بنیان به کاهش اشتغال منجر نمی شود

معاون سیاست‌گذاری و ارزیابی راهبردی معاونت علمی با بیان اینکه اقتصاد دانش بنیان منجر به کاهش اشتغال نمی‌شود، ابراز کرد: وقتی کارگاه آهنگری اتوماتیک می‌شود، درست است که ظاهراً تعداد کارگران کم شده است، اما اشتغالی که در برابر آن ایجاد شده است برای تولید دستگاه، برنامه نویسی، تعمیر و نگهداری آن، اشتغال جدیدی است. منتها ایراد این است که معمولاً در کشور ما ایجاد نشده، یک جای دیگری این اشتغال سازی صورت گرفته است. وگرنه تعداد را کم نمی‌کند، ترکیب را تغییر می‌دهد، مشاغل را گسترش می‌دهد و ارزش افزوده سرانه هر شغل را بالا می‌برد.

وی ادامه داد: اقتصاد دانش بنیان های‌تک و صرفاً بایو، نانو و آی‌تی نیست. اقتصاد دانش بنیان به این معنی نیست که دانش را به اقتصاد تزریق کنیم. حال باید بررسی کنیم اقتصاد دانش بنیان چیست؟ نکاتی که در ادامه بیان می‌کنم، محورهای اقتصاد دانش بنیان را تشکیل می‌دهند.

قاضی نوری عمده‌ترین محور اقتصاد دانش بنیان را نوآوری مداوم خواند و از دیگر محورها با عنوان‌های نقش محوری سرمایه انسانی، سازمان‌های شبکه ای و غیر متمرکز، انتشار آزاد و وسیع اطلاعات، توسعه درون‌زا مبتنی بر یادگیری از بیرون، اقتصادهای شبکه ای و سلسله مراتبی، تبادل مستقیم و غیر مستقیم دانش نام برد.

وی تاکید کرد: برای این که ما به همه این ابعاد برسیم فقط نظام علم و فناوری به تنهایی نمی‌تواند کاری را پیش ببرد. فعالیت یک پارچه بخش‌ها و نهادهای مختلف نیاز است.

تجارت؛ پیشران علم و فناوری

این استاد دانشگاه همچنین گفت: برای محصولات دانش بنیان همواره یک تقاضای بزرگ داریم که سالی 30-40 میلیارد دلار و حتی بیشتر است که این میزان همواره از واردات تأمین می‌شود. پیشران علم و فناوری در کشور تجارت است. اگر تجارت ما درست اتفاق نیافتد انگیزه ای برای توسعه دادن در کشورها وجود ندارد. همچنین ضمانت اجرایی استاندارد در کشور ما پایین است.

وی ادامه داد: نظام آمار و اطلاعات کشور ما پشتیبان علم و فناوری نیست. همچنین نظام مالی. تا چند سال پیش از نظام مالی ما تنها بانک را می‌شناختیم. امروزه متوجه شده‌ایم هر شرکت خصوصی می‌تواند در این بخش تعیین کننده باشد. این مشکل که نظامی و غیرنظامی ما هم‌افزایی ندارند. علت این که ما در فناوری‌های نظامی پیشرفت می‌کنیم این مسئله است که در اینجا قیمت هیچ معنایی ندارد. ما هر هزینه ای می‌شود موشک ساخت.

قاضی نوری بیان کرد: زبان کسب و کار، زبان خودش است. با روش‌هایی که ما جای دیگری موفق شدیم نمی‌توانیم در این حوزه کار خود را جلو ببریم. اما می‌توانیم از ابزار و فناوری‌هایی که داریم، سرریز آن را در بخش غیر نظامی بیاوریم.

تقابل علم و فناوری با 9 نظام

معاون سیاست‌گذاری و ارزیابی راهبردی معاونت علمی عوامل مؤثر بر نظام علم و فناری را به طور کل در تقابل با 9 نظام بیان کرد که عبارتند از: نظام تولید و صنعت، نظام تجارت و بازرگانی، نظام استاندارد، نظام‌های نوآوری بخشی، نظام اقتصادی، نظام حقوقی و قضایی، نظام آمار و اطلاعات، نظام تأمین مالی.

این استاد دانشگاه در ادامه عنوان کرد: موارد گفته شده همه بیرون از نظام علم و فناوری است. باید دید خود نظام علم و فناوری در تحقق نظام دانش بنیان چه نقشی دارد: اول این که پیش از این ما تمامی سرمایه خود را به سمت عرضه می‌بردیم. فکر می‌کردیم اگر عرضه خوب باشد مشتری خود را پیدا خواهد کرد. اما امروز دریافته‌ایم که در بسیاری از مسائل باید تقاضا را پیدا کنیم، در سمت عرضه هم باید اتفاقات خاصی صورت بگیرد. به عبارت دیگر تنها در برخی حوزه‌ها می‌تواند عرضه بدون مشتری داشت.

وی افزود: تجاری سازی دستاوردهای ما باید عمدتا تقاضا محور باشد. اگر ما بتوانیم کاری کنیم صنعت نفت سالانه میلیاردها دلار کالای دانش بنیان خود را از این طریق تأمین کند، کار بسیار بزرگی صورت داده‌ایم. ضمن این که بسیاری از فعالان این عرصه ابزارهای مالی لازم ندارند، بلکه نیازمند ابزارهای غیر مالی هستند.

قاضی نوری توضیح داد: اولویت مناسب هرکشور مبتنی بر نیازها و مزیت‌های آتی است. نباید بگوییم چون کشوری روی مسئله ای فعالیت کرده است ما هم به آن توجه نشان دهیم. ما باید ببینیم نیاز کشور ما چیست، چه مزیت‌هایی داریم و دنیا به چه سمتی در حال حرکت است؟

گزینش در حمایت های مالی

معاون سیاست‌گذاری و ارزیابی راهبردی معاونت علمی با بیان این که باید به منابع مالی کشور توجه کرد، گفت: برای مثال در دوره‌های قبلی دولت خود پول‌ها را به افراد می‌داد. ما فهمیدیم برای تجاری سازی پول رایگان و بلاعوض دادن زهر است. پول را به شکل اهرمی پیش بانک می‌بریم. می گوییم ما وثیقه و ما به التفاوت نرخ سود می‌دهیم. حالا به جای صد میلیارد تومان، هزار میلیارد تومان پول بانک می‌آید و خوب گزینش می‌شود که بر روی کدام پروژه‌ها استفاده شود.

این استاد دانشگاه تربیت مدرس همچنین بیان کرد: ارتباط مؤثر دانشگاه و صنعت به شکل مستقیم اتفاق نخواهد افتاد. این ارتباط باید به واسطه شرکت‌های دانش بنیان، فن بازارها و پارک‌های فناوری رخ دهد. به شرطی که هر دو سمت ماجرا تغییر رویکردی داشته باشند.

به گفته وی، نکته بعدی احتیاج به نهادهای مالی تخصصی بود. بانک‌ها وقتی می‌خواهند با یک شرکت دانش بنیان سرمایه گذاری کنند مسائلی مثل کارایی فکری، ایده، افراد متخصص را نمی‌تواند قیمت بگذارد. این کار نهادهای مالی تخصصی است. که یک نمونه آن صندوق نوآوری و شکوفایی است که از یک سال اخیر راه اندازی شده است. خوشبختانه در حال ایجاد زنجیره ای از چنین صندوق‌هایی در زیرمجموعه خود است.

حمایت مشروط از شرکت های دانش بنیان

قاضی نوری حمایت از شرکت‌های دانش بنیان را تقاضا محور و مشروط به صادرات بیان کرد و گفت: حمایت بی جا و ممنوعیت واردات، انحصاری ساختن شرکت‌های داخلی و دولتی، معمولاً نه تنها موجب رشد نخواهد شد، بلکه موجب سرکوب می‌شود.

وی بیان کرد: افراد بنگاه‌های کارآمد، اگر کارآمد هستند که لزوماً حمایت مالی نمی‌خواهند. این افراد عمدتاً نیازمند خدمات تخصصی هستند. ما فکر می‌کنیم به هرکسی پول دهیم پیشرفت می‌کند. در حالی که اگر به یک بچه پول بدهیم که درس بخوان درسخوان نخواهد شد. باید خدماتی برای پیشرفت فراهم شود. پیشرفت در یک فضای خاکستری بین رقابت و حمایت اتفاق می افتد.

معاون سیاست‌گذاری و ارزیابی راهبردی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری در پایان به این مسئله اشاره کرد که نباید از افراد، بلکه باید از کارکردها حمایت کرد. به صرف اینکه کسی نخبه هست پول ندهیم، به نوآوری پول دهیم توسط هر کسی که انجام شده باشد.