پیشرانهای اقتصادی و زیرساختی در فرآیند پیشآفرینی تصویر مطلوب از آینده ایران
پیشرانها در واقع آن دسته از نیروهایی هستند که وضعیت فعلی را به سمت آینده مطلوب سوق میدهند و بهطورکلی در اینجا به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: اول، پیشرانهای سخت: این دسته شامل عوامل ملموس و قابل اندازهگیری هستند مانند: فناوریهای نوظهور و اخلالگر نظیر هوش مصنوعی، زیستفناوری و نانوتکنولوژی که بستر فیزیکی آینده جدید را میسازند؛ منابع و محیطزیست مانند محدودیتها یا فرصتهای طبیعی که مسیرِ پیشرفت کشور را تعیین میکنند و همچنین ساختارهای اقتصادی و زیرساختها که امکانات لازم برای تحقق آینده مطلوب را فراهم میآورند. دوم، پیشرانهای نرم: این دسته اغلب نادیده گرفته میشوند؛ اما در پارادایم پیشآفرینی از وزن بالایی برخوردار هستند مانند: ارزشها و فرهنگ، روایتها و گفتمانها و اراده جمعی و رهبری.
اقتصاد، منابع زیرزمینی، زیرساختها، ژئوپلیتیک و به طور مشخص پیشرانهای سخت، مؤلفههای بنیادین بازآرایی قدرت ملی و شکلدهی به تصویر جمعی از آینده هستند. آینده مطلوب، آیندهای است که در آن ظرفیتهای اقتصادی، فناورانه و زیرساختی کشور از وضعیت بالقوه و پراکنده، به منظومهای همافزا، هدفمند و کنشگرایانه ارتقا یافته و به موتور تولید ثروت، تابآوری ژئواقتصادی و نقشآفرینی فعال منطقهای و فرامنطقهای تبدیل شوند. پیشآفرینیِ چنین آیندهای مستلزم عبور آگاهانه از منطق بهرهبرداری حداقلی و واکنشی و حرکت بهسوی منطق طراحی و فعالسازی راهبردی ظرفیتها است.
از منظر جغرافیای سیاسی، جمهوری اسلامی ایران در یکی از منحصربهفردترین موقعیتهای جغرافیایی جهان قرار دارد. همجواری با ۱۵ کشور، برخورداری از بیش از ۵۵۰۰ کیلومتر مرز زمینی و ۲۷۰۰ کیلومتر مرز آبی، اتصال همزمان به آبهای بسته (دریای خزر) و آبهای آزاد (خلیج فارس و دریای عمان) و قرارگرفتن در چهارراه شمال-جنوب و شرق-غرب، ایران را به گرهای ژئواقتصادی در نقشه ترانزیت جهانی بدل کرده است. با وجود این، سهم کشور از بازار ترانزیت جهانی کمتر از ۰٫۵ درصد باقی مانده، در حالی که طبق برآوردهای بینالمللی، ظرفیت بالقوه ترانزیتی ایران بیش از ۵۰ میلیون تُن در سال است. پیشآفرینی آینده مطلوب در این حوزه، نیازمند بازتعریف ترانزیت از ظرفیت مغفول به ستون فقرات اقتصاد ملی و تبدیل جغرافیا از مزیت ایستا به دارایی فعال راهبردی است.
در حوزه زیرساختهای حملونقل، دادهها از ظرفیتهای کمنظیری حکایت دارند. شبکه جادهای کشور با بیش از ۲۲۰ هزار کیلومتر طول، امکان دو برابر شدن بهرهوری ناوگان را داراست. در بخش ریلی، ایران با بیش از ۱۲ هزار کیلومتر خطوط فعال، در رتبه نخست منطقه قرار دارد و ظرفیت ارتقای ترانزیت کالا تا ۴۰ میلیون تُن و کسب حداقل ۴ میلیارد دلار منافع میانمدت در این بخش وجود دارد. همچنین جابهجایی سالانه بیش از ۳۰ میلیون نفر در شبکه ریلی و بیش از ۲۰ میلیون نفر در ناوگان هوایی، در صورت برنامهریزی درست، میتواند به بازآرایی اقتصاد حملونقل، کاهش هزینههای مبادله و افزایش جذابیت ژئواقتصادی کشور منجر شود. آینده مطلوب در این عرصه، آیندهای است که در آن شبکههای حملونقل، پیشران یکپارچگی بازار ملی و اتصال هوشمند به زنجیرههای ارزش منطقهای و جهانی باشند.
منابع طبیعی و معدنی، یکی دیگر از ارکان تصویر مطلوب آینده اقتصادی ایران را شکل میدهند. ایران با برخورداری از حدود ۷ درصد ذخایر معدنی جهان و ارزش تخمینی بیش از ۲۷ تریلیون دلار منابع معدنی، در زمره ده کشور نخست دنیا قرار دارد. با این حال تاکنون تنها حدود ۲ درصد از این ذخایر کشف و مورد بهرهبرداری قرار گرفته است. ذخایر ۱۵۸ میلیارد بشکهای نفت و ۲۷٫۲ تریلیون مترمکعبی گاز طبیعی، جایگاه ایران را در میان کشورهای نخست جهان تثبیت کرده است. با این همه، آینده مطلوب کشور دیگر نمیتواند مبتنی بر الگوی خامفروشی باشد. در منطق پیشآفرینی، این منابع باید به پیشران پیشرفت زنجیرههای پاییندستی، صنایع دانشبنیان معدنی و تولید ثروت پایدار تبدیل شوند. تولید سالانه ۷۰ میلیون تُن سیمان، سهم قابل توجه در ذخایر سرب، روی، مس، آهن و بوکسیت و جایگاه بالای ایران در آسیا از حیث تنوع مواد معدنی، همگی ظرفیتهایی هستند که در قالب حکمرانی فناورانه و سرمایهگذاری هدفمند، میتوانند به قدرت اقتصادی بالفعل بدل شوند.
بخش انرژی، قلب تپنده آینده اقتصادی کشور است. ظرفیت تولید ۶۰ گیگاوات برق، برخورداری از ۹۲ درصد پروژههای نیروگاه برقآبی خاورمیانه و جایگاه برتر در آسیای جنوبی و مرکزی، ایران را به بازیگری بالقوه در بازار انرژی منطقهای تبدیل کرده است. در عین حال، شکاف معناداری میان ظرفیتهای تجدیدپذیر و بهرهبرداری فعلی وجود دارد. بر اساس مطالعات ملی و بینالمللی، ایران از قابلیت تولید بیش از ۶۰ گیگاوات برق خورشیدی و ۳۰ گیگاوات برق بادی برخوردار است، در حالی که ظرفیت نصبشده فعلی مجموعاً کمتر از ۲ گیگاوات است. آینده مطلوب در این حوزه، آینده گذار هوشمند انرژی است؛ آیندهای که در آن امنیت انرژی، اقتصاد کمکربن و دیپلماسی انرژی بهصورت همزمان و همافزا طراحی میشوند.
نیروی انسانی و فناوری، پیشران نرم اما تعیینکننده این تصویر مطلوب هستند. جمعیت ۹۲ میلیونی، سهم ۱٫۰۹ درصدی از جمعیت جهان، بیش از ۴ میلیون دانشجو، حدود ۱۰ میلیون دانشآموخته دانشگاهی، ۶۵ هزار عضو هیئتعلمی و نزدیک به ۵ هزار شرکت دانشبنیان، سرمایه انسانی کمنظیری را شکل داده است. حضور بیش از ۱۷ هزار متخصص فعال در شرکتهای دانشبنیان و قرارگرفتن ایران در میان ده کشور نخست تولیدکننده محصولات بیوتکنولوژی، نشان میدهد که ظرفیتهای زیادی در زمینه جهشهای فناورانه در کشور وجود دارد. پیشآفرینی آینده مطلوب مستلزم آن است که فناوری از حاشیه سیاستگذاری به متن حکمرانی اقتصادی منتقل شود و پیوند نظاممند میان دانشگاه، صنعت، دولت و بازار شکل گیرد.
در حوزه کشاورزی و امنیت غذایی نیز تصویر آینده مطلوب، فراتر از شیوههای تولید سنتی تعریف میشود. برخورداری از بیش از ۴۷ میلیون هکتار زمین کشاورزی، اشتغال حدود ۵ میلیون نفر و تولید بیش از ۱۲۸ میلیون تُن محصولات غذایی، ایران را به یکی از بازیگران مهم منطقهای تبدیل کرده است. تولید ۱۴ میلیون تُن گندم، جایگاه دوم منطقه، و سهم ۵۱ درصدی از تولید ماهیان آب شیرین خاورمیانه و شمال آفریقا، همگی ظرفیتهایی راهبردی محسوب میشوند. با این حال، بهرهوری آب، کمتر از ۴۰ درصد استاندارد جهانی و مصرف ۹۰ درصد منابع آبی کشور در بخش کشاورزی، نشاندهنده ضرورت گذار فناورانه و مدیریتی در کشور است. آینده مطلوب در این بخش، آینده کشاورزی هوشمند، کمآببر و دانشبنیان است.
در مجموع باید گفت که پیشآفرینی تصویر مطلوب آینده اقتصادی و زیرساختی ایران عزیز، به معنای طراحی آگاهانه آیندهای است که در آن عناصر ثروت ملی اعم از: جغرافیا، منابع، فناوری و نیروی انسانی در قالب یک راهبرد ملی همراستا شوند. این آینده، بیش از آنکه حاصل تداوم روندهای گذشته باشد، نتیجه انتخابهای هوشمندانه، سرمایهگذاریهای هدفمند و حکمرانی آیندهنگرانه است. به نظر میرسد که در چارچوب چنین چشماندازی، اقتصاد ایران میتواند به شکوفایی و تولید ثروت پایدار دست یافته و نقش فعالی را در نظم نوظهور منطقهای و جهانی ایفا نماید. در یادداشت بعدی به طور مشخص به مؤلفهها و پیشرانهای نرم و مکانیسمهای اجرایی در فرایند پیشآفرینی تصویر مطلوب از آینده ایران خواهیم پرداخت.
مشاور و دستیار مقام معظم رهبری
