حضور پررنگ در سفرهای نوروزی؛ از پذیرایی محلی تا سوغات پرطرفدار مسافران
به گزارش خبرگزاری برنا از استان مرکزی، با آغاز سفرهای نوروزی و ورود مسافران به استان مرکزی، فتیر اراک این روزها حال و هوایی دیگر یافته است. فروشندگان این نان سنتی از افزایش چشمگیر تقاضا خبر میدهند و بسیاری از مسافران، فتیر را به عنوان سوغاتی ماندگار و خوشمزه راهی خانههای خود و اقوام میکنند.
قدمت دویست ساله در اراک و هزار ساله در اطراف اراک ؛ از تنور همسایه تا سفره کشاورز
خبرنگار ما در گفتوگو با «خانم مریم عباسی ضامنجانی»، یکی از پیشکسوتان پخت فتیر در روستای ضامنجان که درحال حاضر در اراک ساکن است ، از قدمت دویست ساله این نان سنتی آگاه شد.
وی با اشاره به ریشه عمیق فتیر در فرهنگ مردم منطقه گفت: «زنان روستایی در گذشته فتیر را به عنوان یک وعده پذیرایی، میانوعده، صبحانه و به عنوان نان همراه استفاده میکردند.
این نان کوچک به دلیل ماندگاری بالا و قابلیت حمل آسان، همراه همیشگی کشاورزان و پدران شاغل روستا هنگام خروج از منزل بود.»
روستای ضامنجان که مرکز دهستان «سه ده» در شهرستان اراک استان مرکزی است، از دیرباز با نانهای سنتی خود بهویژه فتیر شناخته میشده است. بررسیهای میدانی خبرنگار ما نشان میدهد در گذشتههای دور، در اکثر منازل این روستا یک تنور مخصوص پخت نان وجود داشته است. رسم بر این بوده که اگر خانوادهای به هر دلیلی تنور نداشته، با همسایگان خود مشارکت میکرده است. این همبستگی و کار جمعی، علاوه بر تقویت پیوندهای همسایگی، باعث تداوم سنت پخت فتیر در طول نسلها شده است.
ماندگاری یکماهه و دانش بومی زنان روستایی
در گذشته، زنان روستایی نانهای سنتی و فتیر را برای یک یا دو ماه آینده به صورت یکجا پخت میکردهاند. ماندگاری بالای فتیر این امکان را به آنها میداد که بدون نگرانی از فساد، ذخیره یکماهه داشته باشند. مادربزرگان محلی با تجربه خود، ظرفها را چنان در جایگاه مناسبی قرار میدادند که نانها هم از رطوبت در امان بمانند و هم خزندگان و حشرات به آنها دسترسی پیدا نکنند. این روش سنتی انبارداری، نشاندهنده دانش بومی عمیق زنان روستایی در حفظ مواد غذایی برای مدت طولانی است.
از کیک و کلوچه تا ۲۰ مدل متنوع شهری
فتیر از لحاظ بافت و طعم، تفاوت زیادی با نانهای معمولی دارد و بیشتر شبیه به کیک یا کلوچه است. مواد اولیه اصلی آن شامل آرد، کنجد، تخممرغ، روغن، شیر و برخی افزودنیهای سنتی مثل شیره انگور ، زعفران و خرما در برخی موارد است.
امروزه در شهر اراک بیش از بیست مدل فتیر متنوع پخت میشود که از جمله محبوبترین آنها میتوان به فتیر شیرمال، کنجدی، روغنی و شکری اشاره کرد. این تنوع، فتیر را از یک خوراکی روستایی به یک سوغات شهری و صنعتی تبدیل کرده است.
در بشقاب مادربزرگ و میانوعده مسافران نوروزی
در ایام نوروز، فتیر علاوه بر جایگاهش به عنوان سوغات، نقشی ویژه در فرهنگ پذیرایی محلی نیز دارد. مادربزرگان اراکی در این روزها، فتیر را در بشقابهای سنتی خود میچینند و به مهمانان نوروزی تعارف میکنند.
مسافران نوروزی نیز استقبال بینظیری از این محصول دارند. «آقای رضایی»، یکی از گردشگران اهل تهران در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار داشت: «فتیر را به عنوان یک میانوعده مغذی و خوشمزه در طول سفر مصرف کردم و چند بسته هم برای دوستانم به عنوان سوغات خریدم.» فروشندگان محلی از افزایش چندبرابری فروش در روزهای پایانی تعطیلات خبر میدهند.
از سفره هفتگی اراکیها تا بوفه مدارس
«آقای حسینی»، یکی از شهروندان اراکی در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار داشت: «در خانواده ما، هر هفته فتیر میخریم. از کوچک تا بزرگ، همه عاشق این نان سنتی هستند.» وی افزود که فتیر برایشان نه یک خوراکی تفننی، بلکه بخشی از سبد غذایی هفتگی محسوب میشود.
« سارا کریمی»، دانشآموز پایه هفتم اهل اراک نیز گفت: «مادرم هر هفته برای من فتیر تهیه میکند... من این نان خوشمزه را به عنوان تغذیه مدرسه با خودم به مدرسه میآورم.» استقبال دانشآموزان به حدی است که امروزه در برخی مدارس اراک، فتیر در بوفه مدارس نیز به فروش میرسد.
نذری در هیئتهای محرم و خوراک رزمندگان در دفاع مقدس
«جواهری »، مداح و پیرغلام اهل بیت در اراک در گفتوگو با خبرنگار ما به نقش فتیر در مراسم مذهبی اشاره کرد و گفت: «در هیئت خودمان سالهاست که به جای قند و شکلات، هنگام پذیرایی از عزاداران همراه چای، فتیر توزیع میکنیم. این سنت راپدربزرک و مادربزرگهایمان به ما یاد دادند.»
فتیر در تاریخ معاصر ایران نیز نقشی ماندگار دارد. در دوران دفاع مقدس، مردم اراک با همان روحیه همبستگی دیرینه، فتیر را به عنوان یک خوراکی مقوی و ماندگار به جبهههای جنگ حق علیه باطل ارسال میکردند.
رونق اقتصاد محلی؛ ۳۰۰ واحد فعال در اراک
پخت و فروش فتیر در سالهای اخیر به یکی از مشاغل پررونق در اراک تبدیل شده است. بر اساس بررسیهای میدانی خبرنگار ما، در حال حاضر حدود ۳۰۰ واحد عرضه فتیر سنتی و صنعتی در اراک فعال هستند. بخش قابل توجهی از اقتصاد محلی حول محور فتیر میچرخد.
گفتنی است برخی از اراکیها با مهاجرت به تهران و کرج ، فتیرفروشی را به پایتخت بردهاند و نام فتیر اراک را فراتر از مرزهای استان مرکزی برساندهاند.
قیمت، تنوع سایز و بستهبندی برای سوغات
در حال حاضر، قیمت هر کیلو فتیر در اراک به طور میانگین بین ۱۵۰ تا ۱۷۰ هزار تومان است. همچنین هر عدد فتیر بسته به اندازه و نوع، از ۷ هزار تومان تا ۱۵ هزار تومان به فروش میرسد. برخی واحدها با بستهبندیهای جذاب در کارتن و جعبه، این سوغاتی سنتی را به شکلی زیبا برای هدیه دادن عرضه میکنند.
فتیر در اراک مدلهای مختلفی دارد؛ از اندازه کف دست تا اندازه یک سینی. این فتیرها به صورت دایره، بیضی و حتی مستطیل و مثلث تولید میشوند تا پاسخگوی سلیقه متنوع مشتریان باشد.
عصرانه با شیر گرم و چای
فتیر را معمولاً با نوشیدنیهایی مانند شیر گرم، چای و شربتهای سنتی میل میکنند. این ترکیب، بهویژه در مهمانیهای محلی و مراسم سنتی، جایگاه ویژهای دارد و به عنوان یک عصرانه یا صبحانه کامل شناخته میشود.
خاستگاه اصلی؛ روستاهای کهن ضامنجان، گوار و عقیلآباد
در روستای تاریخی ضامنجان، فتیر تنها به سفره نوروزی محدود نمیشود. مردم این دیار در ماه محرم، فتیر را به عنوان نذری پخته و بین عزاداران توزیع میکنند. اگرچه فتیر به تدریج به برخی شهرهای همجوار نیز راه یافته، اما بیتردید مرکز اصلی آن همچنان اراک و روستاهای کهن اطراف آن است.
کارشناسان حوزه گردشگری غذایی معتقدند فتیر میتواند به عنوان یک برند قدرتمند برای جذب گردشگر به استان مرکزی عمل کند. برگزاری جشنوارههای محلی فتیر و بستهبندی مناسب برای مسافران، از جمله راهکارهایی است که میتواند این سوغات دیرینه را به سطح ملی و بینالمللی برساند.
